UITDAGING BESCHEIDENHEID

GA VOOR HET GROTE BESCHEIDENHEIDSAVONTUUR !!!

  • Het avontuur kan individueel ondernomen worden. Het leukste en meest effectieve evenwel is dit avontuur deels of geheel samen met anderen te beleven. Je kunt dan vergelijken en verdiepen.
  • Het avontuur is van te lange duur om het in één keer te doorlopen. Een suggestie is om het per tafereel aan te gaan. Het Essay in de Annex zou bij voorkeur vóór het Avontuur gelezen mogen worden. Kan ook in etappes natuurlijk. Als je één tafereel per week zou behandelen, zou dat met 8 taferelen ongeveer twee maanden betekenen.

Inhoud


Voorwoord 3

Het Avontuur 7
Tafereel 1. Zelfreflectie en identiteit 7
Tafereel 2. Motivatie/uitdaging 16
Tafereel 3. ‘Medemenselijkheid’ 21
Tafereel 4. Transcendentie 28
Tafereel 5. Narcisme 35
Tafereel 6. Macht 39
Tafereel 7. Berouw, excuus, vergeving 42
Tafereel 8. Slot 47

                                ESSAY


Deel 1. Deugden                                                                              50
Deel 2. Nederigheid en bescheidenheid                                    54
Deel 3. Corresponderende ondeugden                                      62
Deel 4. Ontwikkeling bescheidenheid                                       72
Databank                                                                                         84

                                     NOTA BEnE

Dit avontuur is een lezing/presentatie (plus speloverzicht) over het onderwerp deugden, gematigdheid en bescheidenheid.
Als je uitgebreidere achtergrondinformatie wenst over bescheidenheid en hoogmoed, is het raadzaam om eerst het essay in de Annex te lezen.


Avontuur


Diverse auteurs hebben aangetoond dat spelers geboeid worden door een verhaal of thema. Sheldon Lee, in ‘Character and Storytelling for Games’, zegt dat spelen en verhalen veel gemeenschappelijks hebben. Allebei gaan ze over hoe we met angst omgaan. Allebei kunnen ze ons over de wereld en onszelf vertellen.


Volgens Joseph Campbell in zijn “The Hero with a Thousand Faces” (1949), is er één groot oerverhaal. Een verhaal met archetypische patronen. Dit algemene thema beschrijft in essentie de ‘levensreis’ of spirituele zoektocht die iemand aangaat op zoek naar zijn of haar eigen identiteit. Om dat te weten te komen zit er niets anders op dan op reis te gaan. Als aan die oproep gehoor wordt gegeven, begint de reis van de held. Een belangrijk overgangsmoment in een mensenleven. Het bekende wordt verlaten en men waagt de sprong naar het onbekende. Het thema spreekt een diep verlangen aan dat ieder van ons koestert om zichzelf te zijn, of om meer te worden. Campbell formuleerde een aantal fasen en voegde die samen tot wat hij noemde: ‘De reis van de held’. In grote lijnen onderscheidde hij: vertrek, initiatie en terugkeer. Een spirituele reis!


Meer recentelijk heeft Jane McGonigal, een Amerikaanse specialiste op het gebied van gamification, een moderne versie gebruikt van dit avonturenpatroon in haar spel ‘Superbetter’. Zij maakt daarbij gebruik van recente ontwikkelingen in de informatica voor de oplossing van persoonlijke problemen en ambities. De methode is gebaseerd op ‘gamification’. McGonigal heeft daar een website over opgezet die door zo’n 400.000 mensen geraadpleegd wordt en opzienbarende resultaten produceert in het oplossen van ernstige persoonlijke problemen of het verbeteren van gedrag. In wezen gaat het erom de benodigde motivatie te genereren en die door aantrekkelijke presentaties in stand te houden, om stap voor stap de beoogde problemen op te lossen of andere doeleinden te bereiken. Superbetter volgt, grosso modo, dezelfde stappen als ‘de held’, te weten:

  • Daag jezelf uit. Je moet levensobstakels niet als een dreiging, maar als een uitdaging zien.
  • Verzamel en gebruik power-ups (oppeppers). Vindt uit wat je sterker en gelukkiger maakt. Als je met een lastige uitdaging te maken hebt, heb je toegang tot positieve gevoelens, tot oppeppers, nodig.
  • Identificeer en bestrijd de ‘slechterikken’ (bad guys), gewoontes en houdingen die je in de weg staan. Ontwikkel psychologische flexibiliteit en sta open voor negatieve ervaringen zoals pijn of mislukkingen, als ze je iets leren of dichter bij je doel brengen. Laat je motiveren door moed, nieuwsgierigheid en de wens tot verbetering.
  • Onderneem zoektochten en geëngageerde actie. Zet iedere dag kleine stapjes naar je grote doel, zelfs als het moeilijk is. Blijf gefocust op je doel.
  • Cultiveer verbondenheid met anderen. Probeer tenminste twee mensen te vinden waar je steun aan kunt vragen en met wie je eerlijk kunt spreken over je stress en uitdagingen.
  • Neem een geheime identiteit aan. Bekijk je leven met zijn heroïsche momenten en vind je eigen ‘heldenverhaal’; heldenverhalen inspireren en motiveren ons om onszelf nog sterker in te zetten en betere versies van onszelf te maken.
  • Ga zelf voor een heldendaad. Ben bewust van de positieve resultaten van je spel, ook de resultaten die uit stress en uitdagingen voortkomen. In gaming heten die heldendaden ‘epic wins’

    Om onze deugdvormingsactiviteiten een nieuwe impuls te geven proberen we, met handhaving van bestaande programma’s, een nieuwe aanpak te ontwikkelen. Ontwikkelingen in de ICT brengen nieuwe handvatten om met deugdvorming om te gaan. Tegelijkertijd hebben de gedragswetenschappen ook vorderingen gemaakt, onder meer op het gebied van de neurofysica en de psychologie. Die hebben nieuwe waarheden ontdekt, die nuttig in vormingsprogramma’s ingebouwd kunnen worden. Wij willen proberen het soort gamification van Superbetter toe te passen op de ontwikkeling van deugden en karaktersterktes.
  • Dat is eigenlijk een experiment en om ons niet te vergrijpen, hebben we bescheidenheid als eerste karaktersterkte genomen om te gamificeren. Die is in de Values-in-Action (VIA) deugdclassificatie één van de karaktersterktes van de deugd gematigdheid. Die sterkte is wereldwijd minder populair dan andere deugden en sterktes, zoals rechtvaardigheid en wijsheid. In een onderzoek over deugden door de Universiteit van Groningen, kwam bescheidenheid in een groep van 15 deugden alleen bij geestelijken op de tweede plaats. Onder de respondenten ‘gemeenteraadsleden’ van dat onderzoek, werd bescheidenheid amper genoemd en leerkrachten plaatsten het na de tiende plaats, samen met ‘geloof’, ‘genade’ en ‘doelgerichtheid’.
  • Grote avonturen en uitdagingen in den vreemde, zoals het verslaan van vijanden en het trotseren van avontuurlijke gevaren (bijvoorbeeld Odyssee), spreken sterk aan. Wat evenwel ook een groot, misschien nog wel grotere uitdaging inhoudt, is het veranderen van je levenspatroon door het vormen van deugden en het overwinnen van ondeugden. Minder spectaculair misschien, maar van grote betekenis voor een gelukkig leven. Zoals Campbell het aangaf, het avontuur is een levensreis of spirituele zoektocht die iemand aangaat op zoek naar zijn of haar eigen identiteit!


Met de uitdaging het bescheidenheidsavontuur aan te gaan, kun je alleen maar winnen! De voordelen van grotere bescheidenheid zijn immens. Hier is er een greep uit:
• beter in je vel;
• objectieve kijk op zelf en werkelijkheid;
• gezonde zelfachting, zelfregulering, behulpzamer, vrijgeviger en dankbaarder;
• makkelijker vrienden maken;
• hogere niveaus van dankbaarheid, vergeving en algemene gezondheid.
• En waarachtig levensgeluk!

Door de Oudheid en Middeleeuwen heen zijn deugden een belangrijk referentiepunt geweest in het persoonlijke en geestelijke leven. Nadat ze een tijd uit de mode waren, zijn ze opnieuw in de belangstelling gekomen. Ze passen goed in het moderne leven: ze zijn persoonlijk en variabel in te zetten, ze zijn een verbinding tussen waarden en normen, concreter dan de eerste en niet zo dwingend als de laatste.


Narcisme is de ondeugd die tegengesteld is aan de deugd bescheidenheid.
In de grote samenleving zijn best narcisten te vinden, ook op hoog niveau. Hun verwerpelijk gedrag zou een reden moeten zijn voor de gewone burger om narcisme af te zweren en de karaktersterkte bescheidenheid te beoefenen. Volgens de statistieken is narcisme onder jongeren in de Verenigde Staten de laatste decennia toegenomen.
Het corona pandemonium veroorzaakt een groot aantal persoonlijke en maatschappelijke onzekerheden. Dat zal arrogantie en zelfvertrouwen waarschijnlijk een opdoffer geven en bescheidenheid een grotere rol doen spelen in het persoonlijke en maatschappelijke verkeer. Bescheiden lieden staan gewoonlijk met beide benen op de grond en zijn beter opgewassen tegen grote persoonlijke en maatschappelijke tegenslagen. Ze zijn normaliter ook beter in staat steekhoudende argumenten aan te voeren voor de herinrichting van onze samenleving gedurende calamiteiten.


‘Uitdaging bescheidenheid’ bestaat uit acht (8) taferelen, te weten:

  • Tafereel 1. Zelfreflectie en identiteit
  • Tafereel 2. Motivatie/uitdaging
  • Tafereel 3. Medemenselijkheid
  • Tafereel 4. Transcendentie
  • Tafereel 5. Narcisme
  • Tafereel 6. Macht
  • Tafereel 7. Berouw, excuses, vergeving
  • Tafereel 8. Slot
  • De beloningen zijn, in overeenstemming met de deugd, bescheiden en bestaan uit het verzamelen van de bloemsymbolen voor nederigheid, te weten viooltjes voor het succesvol uitvoeren van de diverse activiteiten en aronskelken voor het voltooien van taferelen. Je kunt een maximum van 25 viooltjes en van 7 aronskelken verdienen. Degene die er een groot aantal verzamelt krijgt twee bossen. een van viooltjes en een van aronskelken.
aronskelk
viooltje

Na dit voorwoord neem wat tijd voor geestelijke ontspanning en fysieke inspanning!

Het Avontuur

 

Tafereel 1. Zelfreflectie en identiteit

Video: ‘Leven in een klooster – 120 nonnen leven met God (2012)’. schooltv.nl

Activiteit 1. Lees onderstaande toelichting

Zelfkennis is het begin van zelfverbetering!
Als wezen met zelfbewustzijn hebben we de belangrijke faciliteit over onszelf en ons gedrag na te kunnen denken. Het draait daarbij onder meer om het bezien van eigen gedachten en ervaringen om daarvan te kunnen leren. Zelfreflectie betekent jezelf een spiegel voorhouden om zo stil te staan bij hoe je leeft en werkt, welke keuzes je daarbij maakt, welke vaardigheden je inzet en welke emoties dat oproept. Het draait bij zelfreflectie altijd om jezelf. Door te reflecteren, vergroot je je zelfkennis. Krijg je inzicht in hoe je daarnaar handelt. Het gaat er bij reflecteren dus om steeds terug te kijken op, en jezelf vragen te stellen over, hoe jij aan het werk bent en wat daar de achtergronden van zijn. Zelfreflectie kan speciaal over je gedrag en karakter gaan en hoe je die wilt ontwikkelen. Het is vooral in deze betekenis dat we het begrip hier gebruiken. Doordat je meer oefent om naar jezelf te kijken voor zelfverbetering en persoonlijke groei, is zelfbezinning in feite een manier om deugdzaamheid te promoten.


Zelfreflectie is deels hetzelfde en deels verschillend van meditatie. Meditatie verwijst naar een wijd spectrum van geestelijke oefeningen. In het christendom wordt met meditatie vaak contemplatie bedoeld. Contemplatie is de beschouwing van een religieuze tekst of een gebeurtenis, waardoor deze tekst of gebeurtenis betekenis krijgt en verinnerlijkt wordt. Vaak gaat deze vorm van meditatie met een vorm van devotie gepaard.
Meditatie betekent in de westelijke traditie ook peinzen over iets. Descartes, grote Franse filosoof, noemde zijn werken ook ‘meditaties’, dieper doordenken over fundamentele vragen of problemen.

inspirerende meditatie

Zelfbezinning stond vroeger sterk in verband met de christelijke leer en hoe we ons dienden te gedragen ten opzichte van God en de medemens. Vaak was het aan biecht en boetedoening gekoppeld. Het is evenwel niet alleen het christendom dat zich met zelfreflectie bezig hield en houdt. Ook bij de oosterse godsdiensten en filosofieën speelt meditatie een belangrijke rol, puur geestelijk of in combinatie met lichamelijke bewegingen, zoals yoga. Meer recentelijk is mindfulness een belangrijke rol gaan spelen in zelfbezinning. Volgens Osho, een goeroe in de Oosterse filosofie, is het belangrijk bij meditatie om je geest vrij te maken en er een ‘waarnemer van te worden’. Volgens hem is meditatie een andere naam voor waarneming, getuigenis, observatie en dat zonder oordeel of evaluatie. Meditatie is een totaal ontspannen situatie van bewustzijn, waar je met niets bezig bent.

                                                Gedicht

                               "Als de geest stil is
                               niet zoekend naar een antwoord
                               of oplossing,
                               verzet, noch vermijding. 

                               Alleen dan kan er regeneratie zijn,
                               want dan is de geest in staat om
                               te zien wat waar is.

                               En het is de waarheid die bevrijdt,
                               niet ons pogen om vrij te zijn".

                                            J. Krishnamurti

Mindfulness is het in stand houden van een momentaan bewustzijn van onze gedachten, gevoelens, lichaamssensaties en onmiddellijke omgeving, door een vriendelijke, voedende lens….. zonder interpretatie of oordeel. Als we mindfulness beoefenen zijn onze gedachten gericht op wat we waarnemen op het huidige moment, eerder dan het overdenken van het verleden of het zich oriënteren op de toekomst. Mindfulness heeft te maken met ademhalingsmethoden, gericht voorstellingsvermogen en andere manieren om lichaam en geest te ontspannen en te helpen stress te verminderen.


De zeven pijlers van mindfulness zijn:

  1. niet oordelen;
  2. geduld hebben;
  3. altijd weer opnieuw beginnen;
  4. vertrouwen;
  5. niet streven;
  6. acceptatie;
  7. loslaten.
    Een retraite is een afzondering voor spiritueel zelfonderzoek en geestelijke oefening. Een daarvoor geschikte omgeving kan een klooster of een speciaal daarvoor opgericht retraitecentrum zijn. Een retraite biedt vaak de gelegenheid om in een groep met de hulp van een leider gedurende een aantal dagen intensief te mediteren. Tot laat in de 20e eeuw waren georganiseerde retraites voor katholieken in Nederland en Vlaanderen heel gewoon. Vipassana, een uit India afkomstige 10-daagse retraite, is de laatste decennia ook in het Westen populair geworden. De retraites richtten zich op verdieping van geloofsinzichten en -beleving. De laatste decennia worden ook retraites georganiseerd buiten het kader van georganiseerde religies, waarin dan de zin van het bestaan of de persoonlijke verwachtingen in het leven centraal staan. De retraite van dit bescheidenheidsavontuur valt in de laatste categorie.
    Zelfreflectie kan een breed terrein beslaan: onze persoonlijkheid, ons gedrag in het verleden, het heden en onze toekomst. Het kan geestelijk of psychosomatisch georiënteerd zijn. In de breedste zin gaat het over wie en wat ik ben! En wat ik wil worden! Daarbij is het belangrijk eerlijk tegen jezelf te zijn, maar ook weer niet al te kritisch. Je dient je menselijkheid te omarmen en je eigen waardigheid te respecteren, net als die van anderen. Iedereen maakt fouten. Je vergeeft jezelf daarvoor, leert ervan en gaat verder. ‘Uithuilen en opnieuw beginnen’!
    Belangrijk in zelfreflectie is dat je zo eerlijk mogelijk met jezelf bent. Je moet je zwakke plekken identificeren. Grote vredestichters zijn allemaal mensen van integriteit, eerlijkheid en nederigheid. Verandering begint met zelfbewustzijn, zelfbeoordeling, empathie en goede communicatie, waaronder vooral luisteren. Met het identificeren van zwakke plekken en het nemen van een beslissing om één of meer gewoontes te veranderen.
    In de beleving van dit bescheidenheidsavontuur is het de moeite waard levens- en nederigheidservaringen te betrekken in de zelfreflectie. Arrogantie en narcisme nemen af met het stijgen van de leeftijd. Hoe ervarener een persoon is, hoe realistischer de waardering van eigen capaciteiten en beperkingen. De subjectieve benadering maakt dan plaats voor een meer objectieve en realistische. Ernstige tegenslagen in het leven, zoals ziekte, dood, ontslag en liefdesverdriet kunnen bijdragen aan de vermenselijking van sociale verhoudingen.
    Het is voor de ontwikkeling van bescheidenheid wenselijk om open te staan voor lessen en ervaringen. Daarbij komt dat de extreem hoogmoedige zichzelf geblokkeerd heeft in zijn ontwikkeling.
    Volgens Paus Franciscus, een groot voorbeeld van bescheidenheid, moet je nederig-makende ervaringen hebben opgedaan om nederig te kunnen zijn. In de Middeleeuwen ging men daarin wel erg ver, onder meer te oordelen naar de Twaalf Trappen van Nederigheid van de heilige Benedictus en de Twaalf Trappen van Hoogmoed van Bernardus van Clairvaux. Men dient tegenwoordig mogelijk minder op zichzelf te focussen, maar men moet ook niet zover gaan dat ego-schade wordt opgelopen. Je zou in dit kader de uitzonderlijke toewijding en ontzagwekkende prestaties kunnen overdenken die in de loop van de christelijke geschiedenis geleverd zijn door zich op de ander en vooral God te focussen. Generaties hebben zich door de eeuwen heen ingezet voor de meerdere eer en glorie van God (niet van zichzelf), met als resultaat ontzagwekkende kathedralen en monumentale kunstwerken. Om nederig van te worden!
    De twaalf trappen van Hoogmoed van de heilige Bernardus
    eerste nieuwsgierigheid;
    tweede onbestendigheid van gemoed;
    derde uitgelaten vrolijkheid;
    vierde grootspraak;
    vijfde buitenissigheid;
    zesde verwaandheid;
    zevende vermetelheid;
    achtste verdediging van zijn fouten
    negende gehuichelde bekentenis;
    tiende weerspannigheid;
    elfde vrijheid van zondigen;
    twaalfde gewoonte van zondigen.
hoogmoed komt voor de val

Identiteit

Identiteit speelt een grote rol in het leven en in zelfreflectie. Je kunt het definiëren als een patroon van karaktereigenschappen, overtuigingen, gaven, eigenaardigheden en gedrag, wat we laten zien in interactie met onszelf en anderen en wat redelijk consistent is over een langere periode. Het is tevens datgene dat we als eigen én gemeenschappelijk aan onszelf ervaren wanneer we ons vergelijken met anderen. (www.idee-pmc.nl)
We hebben altijd een identiteit. Die schept eigenheid en houvast. Een eigenheid waar je in tijden van onzekerheid op terug kunt vallen.
Er zijn verschillende soorten identiteit te onderscheiden, zoals persoonlijke, genetische, sociale, culturele en nationale identiteit. Voor ons gaat het vooral om de persoonlijke, sociale en culturele identiteit(en). Er wordt ook wel eens gesproken over meervoudige identiteiten, gespleten of gelaagd. Het kan onder meer voorkomen bij personen die intensief met twee of meer aanzienlijk verschillende culturen te maken hebben, zoals allochtonen. De Tsjechische schrijver en Nobelprijswinnaar Karel Capek bezigt de uitspraak: ’’De mens is een menigte van werkelijke en mogelijke personen. Altijd heeft één van hen de leiding en die gaat dan een eind voorop (…..) zolang hij die Ik is, heeft hij de heerschappij over de menigte’.

Video: ‘Kernconcept identiteit, maatschappijwetenschappen’, Youtube. 3 jan. 2018, 1.2 min.

Onze identiteit vormt ons én geven we, in een voortdurende wisselwerking, zelf vorm. Ze is enerzijds gebaseerd op datgene wat ons eigen en vertrouwd is en ons daarom als het ware natuurlijk voorkomt en anderzijds op wat wij ertoe rekenen en anderen ons toerekenen. Aan onze identiteit bouwen we ons hele leven, ze is nooit af. Je identiteit is daarom, net als je zelfbeeld, geen statisch gegeven. Anderen hebben een aanzienlijke invloed op de ontwikkeling van je zelfbeeld en identiteit. Erfelijkheid en opvoeding neem je als vaste kern mee gedurende de rest van je leven. Maar de ervaringen die je later opdoet, de mensen waar je mee omgaat en door wordt beïnvloed, de keuzes die je in de rest van je leven maakt, vullen je identiteit aan.
Zelfreflectie en identiteit gaan nauw samen. Hoe identificeer ik gewoonlijk mezelf, als wat? Misschien is mijn identiteit gespleten of gelaagd? Welke levenservaringen zijn belangrijk geweest in het ontwikkelen van mijn identiteit. Wat zijn de overwegende kenmerken? Stroken die met de voorbeeldfiguren waarmee ik me identificeer?
Wie zijn mijn belangrijkste voorbeeldfiguren en op welk terreinen? Moed, schoonheid, medemenselijkheid, vergeving, gematigdheid, macht?

activiteitsbeloning
     Activiteit 2. VIA-questionnaire invullen

                                     www.viacharacter.org/survey.

 


The Values in Action (VIA) Survey of Character Strengths voor volwassenen is een zelf in te vullen vragenlijst met 240 stellingen. De questionnaire gebruikt een vijf-punt Likert-schaal. Die schaal geeft de gelegenheid om aan te geven hoe sterk je het eens of oneens bent met een bepaalde stelling en bepaalt de scores voor de zes deugden en 24 karaktersterktes van de VIA classificatie. Deze classificatie is wetenschappelijk ontwikkeld en meer dan zes miljoen personen wereldwijd hebben deze test afgenomen.

Video: ‘Liberating our Character Strengths by Dr. Neal Mayerson at the World Happiness Summit 2018’, 51 minutes (een aanrader).

beloning

Activiteit 3. questionnaire resultaten bekijken


Bekijk de algemene resultaten van de VIA-questionnaire voor alle zes deugden en alle vierentwintig karaktersterktes. Zijn de resultaten volgens verwachting of zijn er uitschieters bij?
Bekijk vooral de resultaten van de VIA questionnaire op het gebied van de deugd gematigdheid. Kijk in het bijzonder naar de sterke kant ‘bescheidenheid’ (humility/modesty), basis van onze uitdaging. Er is wetenschappelijk een correlatie geconstateerd tussen nederigheid enerzijds en de karaktersterktes vergevingsgezindheid en zelfbeheersing anderzijds. Mogelijk is er ook een correlatie voor de vierde karaktersterkte van de deugd gematigdheid, te weten voorzichtigheid (prudence).


Bekijk de resultaten van de VIA questionnaire betreffende de deugd pit en vastbeslotenheid (courage) (met karaktersterktes: doortastend; moedig; integer; vitaal, enthousiast), die nauw verband houden met motivatie, uitermate belangrijk voor het ondernemen van ons avontuur. Voel je je in het algemeen sterk, middelmatig of zwak gemotiveerd? Wat zijn je belangrijkste bronnen van motivatie?


Wat zeggen je scores over de deugd transcendentie (boven jezelf uitstijgen) en haar karaktersterktes: waardering voor schoonheid en uitmuntendheid, ontzagwekkend, verheven, humoristisch/speels, godsdienstig/spiritueel, hoopvol, dankbaar?
Nederigheid is nauw verbonden met transcendentie, vooral met de karaktersterkte dankbaarheid. Personen hoog in zelf-transcendentie waarderen goede relaties met anderen, rechtvaardigheid en zijn bescheiden, mededogend en vergevingsgezind.


Wat zijn de scores op het gebied van de deugd (mede)menselijkheid (karaktersterktes: liefdevol en in staat liefde te ontvangen, vriendelijkheid, goedgeefsheid, mededogen, altruïstische liefde, sociale vaardigheid. Hoge scores op medemenselijkheid zijn in principe gunstig voor bescheidenheid.
Heb ik respect voor anderen en ben ik beleefd?


Reflecteer over de factor macht in je leven (staat niet als zodanig in VIA questionnaire). Macht is een integraal onderdeel van ons mens zijn en zit overal in de omgang met de medemens. Macht is gewoonlijk een vijand van bescheidenheid. Heb ik veel, beperkte of geen macht? Corrumpeert of veredelt mijn macht mij? Kan ik bescheidener in het gebruik van mijn macht zijn? Ben ik van nature een democraat en ‘polderaar’? Hoe ga ik met de macht van anderen om? Als ik weinig macht heb, laat ik dan machtsmisbruik door anderen toe of bied ik weerstand? (met de deugd moed).
Arrogantie en narcisme zijn de tegenovergestelde ondeugden van bescheidenheid. Om de bezinning zo realistisch mogelijk te maken is het zaak ook na te denken of je gedrag arrogante trekjes heeft. De begrippen arrogantie en narcisme komen niet als zodanig voor in de VIA questionnaire. Suggereert de bescheidenheidsscore dat je narcistische trekjes hebt? Er is de questionnaire ‘Narcissistic Personality Inventory’, die afgenomen kan worden om je graad van narcisme vast te stellen.

beloning

Activiteit 4. Conclusie

Op het einde van deze bezinning, maak een korte samenvatting van de belangrijkste indrukken en ervaringen. Wat zijn je sterke en welke zijn je zwakke plekken?

Je zelfbeeld is een belangrijke component in je identiteitsvorming. Het is de wijze waarop je jezelf beoordeelt en het totaal aan gedachten, die je over jezelf hebt. Wat is je ideale zelfbeeld? Hoe ga je een nieuw zelfbeeld realiseren? Aanpassing van identiteit(en) en levensstijl is het meest effectief voor gedragsverandering; in hoeverre ben je nu geporteerd voor bescheidenheid?


Suggestie: formuleer je droomzelfbeeld.

‘Het meeste creatieve dat je ooit zult ondernemen is het creëren van je eigen identiteit’. Deepak Chopra

Beloningen voor laatste activiteit en voor tafereel 1

Tafereel 2. Motivatie/uitdaging

Whatever you can do, or dream you can, begin it. Boldness has genius, power, and magic in it’.
Johann Wolfgang von Goethe


We hebben dit tafereel in een sportomgeving gesitueerd omdat energie en conditie vaak bepalend zijn voor bereidheid tot actie. Beweging is belangrijk omdat bij lichamelijke passiviteit het metabolisme vertraagt en men ‘liever lui dan moe wordt’. Het verzwakt de wilskracht en de bereidheid om actie te ondernemen. Een puike lichamelijke conditie, een gezonde levensstijl en regelmatig lichamelijke oefeningen zijn de fysieke basis voor een gezond motivatieniveau. Deelname aan sportactiviteiten promoot conditie en sportiviteit. Ook tegen verlies kunnen, wat indirect bijdraagt aan bescheidenheid.


Behalve in reflex- en routinematige omstandigheden, doen we de meeste dingen om een bepaalde reden. We willen iets hebben of doen of iemand overtuigen en we zijn bereid de nodige inspanning te doen om dat doel te bereiken. Motivatie kan betrokken zijn op kleine eenvoudige handelingen, op levensgrote bezieling en alles daar tussen in
Values in Action, de bekende Amerikaanse deugdenstichting, schaart motivatie onder de deugd ‘moed’ (courage), gedefinieerd als ‘emotionele krachten die te maken hebben met wilsuitoefening om doelen te bereiken bij interne of externe weerstand’. Deze deugd heeft vier sterke kanten, te weten a/ ‘durf’ of ‘lef’, niet terugschrikken voor een dreiging, uitdaging, moeilijkheid of pijn, voor je mening uitkomen, zelfs bij tegenstand; overtuigingen waar maken, zelfs als ze niet populair zijn. Omvat ook fysieke durf, maar is er dus niet tot beperkt; b/ ‘volharding’ en ‘ijver’; c/ authenticiteit’ en ‘eerlijkheid’; d/ ‘pit’, ‘enthousiasme’, ‘kracht’, ‘energie’, het leven enthousiast en energiek benaderen, dingen niet halfslachtig doen, het leven als een avontuur zien, zich vitaal voelen.

bewegen en bevlogen zijn

Activiteit 1. Reflectie over motivatie

‘Lui zijn is uitrusten voor je moe bent’

‘Vitaliteit’, is een algemene eigenschap van de persoon. Het is een permanente oriëntatie en bereidheid om het leven en dingen aan te pakken, en is minder aan gemoedsinstellingen onderhevig. Dit kan op erfelijke, lichamelijke eigenschappen berusten, maar het kan deels ook een houding zijn. Het is in het algemeen wenselijk dat men voluit leeft. Dit is vaak maar zeer ten dele het geval. Op het gebied van arbeid zegt een onderzoek dat minder dan 20% van de Nederlanders bevlogen op het werk is.
Aan de andere kant heb je ook kortdurende motivaties, zoals woede en blijdschap. Motivatie is dus een complex fenomeen, dat, afhankelijk van de omstandigheden, een variabel mengsel is van geestelijke en lichamelijke invloeden.
Welke invloed of invloeden bepalen in belangrijke mate mijn motivatie: basisbehoeften, autonomie, zelfverwezenlijking/meesterschap, doelgerichtheid, geluk, macht, medemenselijkheid, gematigdheid, berouw, een combinatie daarvan of nog anders?
Dit bescheidenheidsavontuur geeft de mogelijkheid de algemene levensfilosofie en – motivatie te versterken.
Wij zijn er van overtuigd dat bescheidenheid een karaktersterkte is die het leven verrijkt. In de inleiding hebben we uitvoerig aangegeven wat de voordelen van een bescheiden leven zijn. Een bewustzijn daarvan, kan een sterke motivatie opleveren om die karaktersterkte meer te gaan beoefenen.

Suggestie:
Wat denk je, op een schaal van 1 (laagst) tot 10 (hoogst), hoe sterk je algemene motivatie is om dingen te doen?
Wat gaven de resultaten van de VIA questionnaire aan bij de deugd ‘pit en vastbeslotenheid’ (courage) en haar karaktersterktes (lef, vastberadenheid, integriteit, vitaliteit)?
Wat is je belangrijkste motivatiebron: intrinsieke overtuigingen of extrinsieke beloningen?


Video: Dan Pink. The puzzle of motivation’ TED Global 2009; 18:36 minutes

waardering

Activiteit 2. Reflectie narcisme versus bescheidenheid


Memoreer – in gedachten of op papier – wat, aan de ene kant de nadelen van narcisme en aan de andere kant de voordelen van bescheidenheid zijn.

verwaande kwast


Video: ‘The psychology of narcissism’ – W. Keith Campbell. Youtube. Feb 23, 2016, 5 min.

je beloning


Activiteit 3. Met meer motivatie, meer mogelijkheden


Maak voornemens onder de noemer levensstijl (voeding, slaap, genotmiddelen, sport, beweging); lichamelijke inspanning (vuisten ballen, push-ups, gewichtjes, fietsen, wandelen); en uiterlijk om je motivatie en bevlogenheid te stimuleren en op niveau te houden.


Video: De eerste stap naar een gezonde leefstijl! – Motivatie tips, 5 min.


Video: Tips voor een gezonde en fitte levensstijl | Sarah Rebecca.
Sep 28, 2016, 17 min.

Activiteit 4. Motivatieplannetje


Op basis van mogelijk toegenomen belangstelling stel een plannetje op om je motivatie op te voeren voor grotere bescheidenheid in de toekomst.
Bottleneck:
Je hoeft niet de heilige Benedictus of Bernardus precies na te volgen.
De huidige Paus Franciscus is ook voorbeeldig!


Video: ‘Bescheidenheid. Amerika in de ban van de Paus’.https://www.youtube.com/watch?v=0s2D7nqSP-0 Youtube, 1.5 min.https://www.youtube.com/watch?v=0s2D7nqSP-0


‘Gastheren’ en gastvrouwen’ op hospices kunnen ook voorbeeldfiguur zijn. Ze werken vrijwillig en proberen de terminale ‘gasten’ op een constructieve en opbeurende manier naar hun einde te begeleiden. Deze sterke persoonlijkheden vinden hun moreel in een onwankelbaar geloof, in zichzelf, in de Schepper, in familie en vrienden. En het geeft hun natuurlijk voldoening om het lot van de terminale gasten te verlichten.

N.B. Veel mensen hebben een idool van bescheidenheid in hun onmiddellijke omgeving, b.v. familie en vrienden.

Mopje: Vorige maand viel een stervoetballer van vier hoog helemaal in de kreukels. Toen hij gestabiliseerd en verzorgd was in het ziekenhuis, werd hij naar zijn kamer gebracht. Daar kwam, uit respect, de staf van de operatiekamer rond zijn bed staan. Toen hij bijkwam vroeg de behandelend chirurg of hij ergens allergisch voor was. Het antwoord kwam er hakkelend en langzaam uit:’ Nergens… allergisch… voor, behalve… voor… de… zwaartekracht!’

beloning voor tafereel 2


Tafereel 3. Medemenselijkheid


Er is een sterke en veelvoudige relatie tussen bescheidenheid en medemenselijkheid. Lees het nog eens na in het essay in de Annex. Het is vooral op het terrein van de medemens dat bescheidenheid een grote rol speelt. Bescheidenheid betekent jezelf op de achtergrond stellen en de ander meer ruimte geven. Dat zal normaal uit respect, mogelijk empathie en zelfs mededogen voor de medemens zijn. Als je je medemenselijkheid of je bescheidenheid ontwikkelt, snijdt het mes aan twee kanten, want de ontwikkeling van de één bevordert tegelijkertijd de ontwikkeling van de ander. In dit avontuur evenwel gaat het er vooral om bescheidenheid te ontwikkelen door constructief medemenselijk gedrag.
Een bescheiden houding en gedrag wordt vanzelfsprekend gewaardeerd door de ander. Nederige personen zijn daarom doorgaans geliefd en maken makkelijk vrienden. En dat op zijn beurt stimuleert meer medemenselijkheid, zodat je met een positieve, opwaartse spiraal te maken krijgt.
Er is waarschijnlijk een sterk oorzakelijk verband, minstens een sterke correlatie, tussen medemenselijkheid en bescheidenheid. Dus hoe medemenselijker, hoe bescheidener. Medemenselijkheid heeft diverse karaktersterktes en intensiteiten, zoals liefde geven en liefde ontvangen, vriendelijkheid (aardig, royaal, zorgzaam, koesterend, mededogend, altruïstisch) en sociaal-emotionele intelligentie.

goed gezelschap


Nauw gerelateerd aan de deugd menselijkheid en daarin de karaktersterkte ‘vriendelijkheid’ zijn de kwaliteiten ‘respect’ en ‘beleefdheid’. Een goede manier om medemenselijkheid te betrachten is te beginnen met het erkennen van de waardigheid van alle mensen en van ieder mens. Als je mensen waardig acht, zul je ze met respect en beleefd behandelen. In het christelijke geloof is de mens volle waardigheid toegekend als een schepping van God. Meer recentelijk zijn het de mensenrechten (Universele Rechten van de Mens; 1948) die die waardigheid in absolute zin aan iedere persoon hebben toegekend. Het eerste artikel van die rechten zegt immers:’ Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren. Zij zijn begiftigd met verstand en geweten, en behoren zich jegens elkander in een geest van broederschap te gedragen’.
Beleefdheid is volgens de Franse filosoof Comte-Sponville de oorsprong van andere deugden en het fundament van morele ontwikkeling. Door de deugd te imiteren, worden we deugdzaam. Acties roepen in het algemeen bijpassende gevoelens en houdingen op. Beleefdheid is aanstekelijk. Op zich is het al een uiting van bescheidenheid.
Beleefd zijn is een goede manier om de aandacht van mensen te krijgen en je punt te maken. Twee eenvoudige manieren om dit te doen zijn:
o Manieren vinden om je verzoeken of antwoorden aan anderen vriendelijker en zachter te formuleren
o Gemeende complimenten maken. Het is een effectieve methode voor gedragsverandering.


Activiteit 1. beleefdheid en respect

                       ‘Hoffelijkheid is een bloem van de naastenliefde’.

                                                                                               St Franciscus van Sales                  

Lees sectie ‘beleefdheid’ uit het boek van André Comte-Sponville, ‘Een Kleine Verhandeling over de Grote deugden’.www.deugd.net, literatuur, excerpten, no 8).

Mopje: toppunt van beleefdheid: op je eigen tenen trappen en sorry zeggen!

En je moet beleefdheid niet afwachten, begin er zelf mee en je zult zien dat anderen volgen. Zoals de Engelsen zeggen ‘Courtesy is contagious’ (beleefdheid is aanstekelijk). Niet dat het merendeel van de mensen niet aardig of beleefd is, dat zijn ze wel, maar er kan altijd een schepje boven op!



Grappige video over beleefdheid? Maandpunt beleefdheid, Youtube: Nov 7, 2011.

Voorbeeldfiguur: identificeer zelf in eigen omgeving.

well done



Activiteit 2. Medemenselijkheid, karaktersterkte liefde


De karaktersterkte ‘liefde’ van de VIA-deugd medemenselijkheid houdt in het onderhouden van warme relaties met anderen, in het bijzonder die waar men voor elkaar zorg draagt.


Eerste brief van de apostel Paulus aan de Korinthiers, 13:4-13

De deugd van de Liefde
De liefde is grootmoedig,
De liefde geeft ruimte,
De liefde is goedig,
Ze is niet jaloers,
Ze schept niet op,
Ze kwets niemands gevoel,
Ze zoekt zichzelf niet,
Ze wordt niet verbitterd
En rekent het kwade niet toe,
Ze is niet blij met wat verkeerd Is,
Maar blij met de waarheid.
Alles verdraagt ze,
Alles gelooft ze, alles hoopt ze,
Alles houdt ze uit.
De liefde zal nooit vergaan,
Profetieën zullen voorbij gaan,
Kennis zal afgedaan hebben,
Want beperkt is ons kennen,
En beperkt ons profeteren.
Maar als het volmaakte komt,
Zal het beperkte afgedaan hebben.
Toen ik een kind was,
Sprak ik als kind,
Voelde ik als kind,
Overlegde ik als kind.
Nu ik een man ben geworden,
Heb ik afgelegd wat kinderlijk was.
Want nu zien wij nog door een spiegel,
In raadselen,
Maar straks van aangezicht tot aangezicht.
Nu ken ik onvolkomen,
Maar dan zal ik ten volle kennen,
Zoals ik zelf gekend ben.
Zo blijven dan:
Geloof, hoop en liefde, deze drie,
Maar de meeste van deze is liefde.


Boek van Barbara Frederickson ‘Liefde 2.0’.
Als je van anderen houdt, gaan ze ook van jou houden!


Artikel (in het Engels) van Lachlan Brown ‘How to love yourself: 15 steps to believing in yourself again’.

je beloning

Activiteit 3. Medemenselijkheid: goedheid/altruïsme

In het verlangen naar je reuzen-zelf ligt je goedheid: en dat verlangen sluimert in allen’.
Kahlil Gibran

Deze sterke kant omvat een scala aan positieve houdingen en gedragingen ten opzichte van de medemens, in toenemende mate van intensiteit: vriendelijkheid, goedgeefsheid, koestering, zorgzaamheid, mededogen, altruïstische liefde.

Reflecteer op de kwaliteit van je relaties en hoe je die kunt verbeteren; welke van de gedragingen hieronder spreken je het meeste aan. Geef iedere activiteit een score van 1 (minst) tot 5 (sterkst):

  • geliefd zijn en makkelijk vrienden maken;
  • bewustwording situatie en behoeften anderen;
  • ruimte voor expressie mening anderen, zelf luisteren;
  • eerlijk zijn en, waar nodig, jezelf de schuld geven;
  • doneren aan behoeftigen; goedgeefs zijn;
  • anderen de eer geven, zelf op achtergrond blijven;
  • anderen als gelijkwaardig zien en behandelen;
  • ruimte hebben in je ego voor de ander; dan ben je blij als het goed gaat met anderen.


Dilemma. Je hebt waarschijnlijk geleerd dat je vooral aan jezelf moet denken om vooruit te komen. Niks verkeerd met te proberen voor jezelf het onderste uit de kan te halen, maar niet ten koste van anderen. Zoals je anderen behandelt, behandelen ze jou terug. Samenwerking geeft betere resultaten.

barmhartige Samaritaan, Van Gogh


Suggestie:
Lach tegen en groet vreemden (in passende omstandigheden).

Video: YouTube: Greeting Strangers | Michael Jr., Mar 26, 2020, 4 min.


Voorbeeldfiguur: Zuster Theresa

verdiend



Activiteit 4. Medemenselijkheid: sociale intelligentie

‘Het doorgronden van mensen is een van de meest verfijnde bedrevenheden in het leven. Hiervoor zijn buitengewone voorzichtigheid, grote opmerkingsgave, subtiel onderscheidingsvermogen en bezonken zelfoverleg vereist’.
Baltasar Gracián (A.D. 1647)

Ook wel emotionele of persoonlijke intelligentie genoemd. Het zich bewust zijn van de motieven en gevoelens van andere mensen en van zichzelf; weten hoe je je moet gedragen in diverse sociale situaties; weten hoe andere mensen in elkaar steken. Sociaal vaardig zijn.

Suggestie:
Zou je enkele personen in je omgeving kunnen aanwijzen die je denkt dat een goed ontwikkelde sociale intelligentie hebben? Wat doen ze zo goed denk je?

Video: 6 Steps to Improve Your Emotional Intelligence | Ramona Hacker. TEDxTUM, Feb 21, 2018, 17 min.

Voorbeeldfiguur: Amerikaanse TV-ster Oprah Winfrey.

beloond

Activiteit 5. Conclusie dit tafereel


Overdenk hoe je je vier medemenselijke karaktersterktes verder kunt ontwikkelen.

                       Compassiemeditatie 
             
                ‘ Ik adem in, ik adem uit
                  Ik ontspan mijn hart
                  Mijn hart is een licht dat straalt en mijn hele wezen verlicht
                  In mijn hart voel ik liefde, ik ben liefde
                  Ik veranker mijn hart in liefde en laat die stromen
                  Ik laat me door liefde openen, liefde die heelt
                  Ik ben liefde, vrede en licht
                  Liefde is het enige wat er echt toe doet in het leven, in mijn leven
                  Vanuit mijn hart en heel mijn wezen geef ik liefde aan wie haar wil   
                  aanvaarden
                  Liefde verbindt me met het oneindige, met God en opent mijn  
                  hart’
                                                                Ton  Roumen, ’Omarm jezelf’. 

                
  • Voorbeeldfiguur (compassie): Karen Armstrong

Tafereel 4. Transcendentie

Schoonheid is zichtbaar geworden liefde


Transcendentie is één van de zes VIA deugden. Die deugd gaat over het ontwikkelen van relaties met grotere betekenisvolle verbanden, zoals religie en het universum.

Transcendentie heeft vijf karaktersterktes, als volgt:
1. Waardering van schoonheid en voortreffelijkheid (ontzag, verwondering, verheffing).

Voor inspiratie, lees: Stephen Hawking ‘A Brief History of Time. From the Big Bang to Black Holes’. Er zijn minstens honderd miljard sterrenstelsels zoals de Melkweg en elk sterrenstelsel bevat zo’n honderd miljard sterren!

ontzagwekkend universum

2. Hoop (optimisme, toekomst-oriëntatie): het beste verwachten van de toekomst en ernaar streven dat te bereiken.
3. Humor (speelsheid): het leuk vinden om te lachen en te plagen; andere mensen aan het lachen maken; de vrolijke kant van dingen zien; (niet noodzakelijk) grapjes maken.
4. Spiritualiteit (godsdienstigheid, geloof, doelgerichtheid): samenhangende overtuigingen hebben over het hogere doel en de betekenis van het leven en het universum; weten hoe men past in het grotere schema van de dingen.
5. Dankbaarheid: zich bewust van, en dankbaar zijn voor, de goede dingen die gebeuren; tijd nemen om die dankbaarheid uit te drukken. Zoals bij andere karaktersterktes van transcendentie versterken dankbaarheid en bescheidenheid elkaar wederkerig. Dankbaarheid heeft een sterke, indirecte invloed op bescheidenheid. Hoge graden van dankbaarheid zijn sterk positief gecorreleerd met groter welzijn, bescherming tegen stress en depressie, sociale relaties, betere slaapgewoonten en veerkracht. Psychologische voordelen van dankbaarheid spiegelen die van meditatie: minder uitstel, betere focus op prioriteiten, meer creatieve oplossingen. Dankbaarheid betrachten is een manier om leven en relaties te verbeteren wanneer je je waarden verdedigt, doeleinden nastreeft en onrechtvaardigheid aanpakt.

Activiteit 1. Raadpleeg Essay


Lees er het Essay in de Annex, kenmerken van bescheidenheid (blz. 61), nog eens op na. Reflecteer over je VIA resultaten aangaande de deugd transcendentie en haar vijf karaktersterktes. Voor welke sterktes heb je de hoogste en voor welke de laagste score?


Video: Science of Character – VIA Institute, Youtube. Nov 24, 2015; 8 minutes.


Activiteit 2. Karakteractie naar keuze

‘Humor en geduld zijn de kamelen waarmee je door alle woestijnen kunt gaan’.
Phil Bosmans.

Onderneem één activiteit in de karaktersterkte waar je het hoogst op gescoord hebt, of naar keuze. Als dat humor is breng dan bijvoorbeeld jezelf en andere mensen eens aan de lach. Onderneem ook een activiteit voor de karaktersterkte met de zwakste score; als dat bijvoorbeeld ‘waardering van schoonheid‘ is, bezoek dan een museum voor schone kunsten (advies: neem een gids).

Video: ‘The Skill of Humor’ Andrew Tarvin TEDxTAMU, Youtube. Jun 13, 2017, 19 min.

bravo

Activiteit 3. Waarom hoop en optimisme


Wat was je score voor de karaktersterkte hoop/optimisme? Met behulp van gegevens in het essay, beredeneer waarom deze karaktersterktes heilzaam zijn voor bescheidenheid.


Decide to Hope

Be an enthusiast, a prophet of hope
Never give up hope
Be a daily model of hope
Give hope to your trillions
of little cells
to your faithful heart
to your wonderful mind
to all your marvelous organs
to the creativity of your hands
Give hope to all people around you
Have hope in yourself
in your children
in humanity
in the world
Have hope even in after-death
For hope is the elixir of life
Hope is a main concern of God
Who holds you, humanity, the world
and the whole universe together
in His boundless loving arms.


Robert Muller

Video: Learned Optimism Positive Psychology’’ – Martin Seligman – Animated Book Review. Apr 9, 2016, 4 min.


Voorbeeldfiguur: Steven Pinker, vooraanstaand Canadees-Amerikaans psycholoog, auteur van ‘Ons betere Ik’

keep going

Activiteit 4. Waarom dankbaarheid

‘Dankbaarheid is de moeder van alle deugden’

Marcus Tullio Cicero, Romeins staatsman en schrijver


Bedenk argumenten waarom het loont om dankbaarheid te betrachten.


Video: De kracht van dankbaarheid. Pieter Frijters, June 1, 2019. 2min.


Film: ’Gratitude HD – Moving Art’ van Louie Schwartzberg, 6 min.

Dankbaarheid uiten is niet altijd zo makkelijk als het klinkt; je voelt je soms te trots om dankjewel te zeggen.
Alle begin is moeilijk. Slik je trots in, dankbaarheid uiten is op zich al een oefening in bescheidenheid. Het helpt ook als je de beloningen voor ogen houdt. En er zijn weinig materiële zaken nodig voor het uiten van dankbaarheid; redenen/objecten liggen voor de hand: gezondheid, relaties, etc.

We zeggen vaak geen dank vanwege tijdsgebrek of misschien ook omdat we voelen dat je dan de ander boven jezelf stelt en dat ligt speciaal gevoelig bij onzekere personen. Maar door het wel te doen verbeter je de kwaliteit van je leven en je relaties. Vaak zijn mensen die in latent conflict zijn, allebei onzeker over elkaars gevoelens, denkend dat de ander iets tegen ze heeft, terwijl dat helemaal niet het geval hoeft te zijn. Je zou het perspectief op die persoon kunnen veranderen. Plaats je denkbeeldig allebei in eenzelfde team. Beeld je in dat die ander ernstige problemen heeft en misschien daardoor zich vermeend onaardig gedraagt. Neem eens het initiatief. Heb het lef om een leuke geste te doen. Je zult zien dat in het merendeel van de gevallen de geste positief beantwoord wordt en de relatie in een opwaarts-positieve spiraal verandert. Vergeet niet dat om een positieve relatie te hebben en te houden je drie positieve ervaringen moet beleven tegenover elke negatieve. Om een huwelijk of intieme relatie te laten floreren heb je er zelfs vijf nodig

cheerio

Activiteit 5. Dankbaarheid uiten

Kenmerk van edele zielen


Hieronder staan enkele manieren om je dankbaarheid te uiten. Kies er een paar uit die je soepel in je dagelijkse levenspatroon kunt inpassen:

  • Houd een dankbaarheidsdagboek bij. Met alleen maar twee weken elke dag drie ervaringen aan te geven, die ons in de loop van de dag een dankbaar gevoel bezorgen, is geconstateerd dat levensvoldoening kan toenemen en bezorgdheid kan afnemen. Zulke positieve resultaten kunnen wel een half jaar aanhouden;
  • Communiceer je dankbaarheid aan vroegere en huidige weldoeners, per brief, telefoon of sociale media;
  • Herinner je slechtere tijden en realiseer je hoe goed je het in vergelijking nu hebt, ook in vergelijking met minder bedeelden in deze samenleving, nu en vroeger en met levensomstandigheden in arme landen;
    Zeg continu dankjewel voor bewezen diensten. Stel jezelf drie vragen over je ervaring met anderen: wat heb ik ontvangen, wat heb ik gegeven en wat voor problemen heb ik veroorzaakt?
  • Gebruik je zintuigen, reuk, smaak, gehoor, gevoel, etc. Gezien door de lens van dankbaarheid is het menselijk lichaam niet alleen een wonderlijke creatie, het is ook een gave;
  • Gebruik visuele geheugensteuntjes. De twee belangrijkste obstakels voor dankbaarheid zijn vergeetachtigheid en een gebrek aan bedachtzaam bewustzijn;
  • Maak de belofte dankbaarheid te betuigen. Onderzoek toont aan dat een toezegging om iets te doen de waarschijnlijkheid vergroot dat die actie uitgevoerd wordt;
  • Ben dankbaar voor de mooie flora en fauna, inclusief huisdieren;
  • Taalgebruik en betekenisgeving. Dankbare mensen hebben een speciale linguïstische stijl die de taal spreekt van gaven, zegeningen, geluk en overvloed. Dit kan de bewustwording van anderen aanwakkeren. Bij dankbaarheid moet je niet focussen op hoe inherent goed je bent, maar eerder op de inherent betekenisvol goede dingen die anderen voor jou hebben gedaan;
  • Gebarentaal. Dankbaar gedrag omvat onder meer lachen, dankjewel zeggen en vriendelijk zijn. Dankbare handelingen roepen gevoelens van dankbaarheid op;
  • Pas je taalgebruik aan om respect, vriendelijkheid en dankbaarheid te vertolken.
    Denk buiten gebaande paden. Als je optimaal gelegenheden wilt benutten om het toepassen en beleven van dankbaarheid te oefenen, moet je creatief zoeken naar nieuwe situaties en omstandigheden.

Render others thankful
Start every day with overflowing thanks to God
Be thankful for every moment of your life
Never complain, never be bitter or ungrateful
Switch on and keep on in you the grateful buttons
Those marked, thanks, joy, love, happiness, kindness, generosity
Make your entire being and life a feast of thanksgiving
Rejoice immensely and jubilantly at the prodigy of life
Be the miracle God intended you to be
Thank God for your wonderful body, mind, heart and soul
Thank God for our beautiful planet for the stars and the sky
the mountains and the seas
our human brethren and sisters
our friends the animals, our sisters the plants and flowers
Thank God for the seasons of your life
Repay God with your best deeds, thoughts, feelings and prayers
And be convinced of your divine, eternal, cosmic nature


Robert Muller

Beloningen voor activiteit en tafereel

Tafereel 5. Narcisme

Ondankbaarheid is de dochter van de hoogmoed

M. de Cervantes


De VIA questionnaire is, wat je ‘positief afgesteld’ zou kunnen noemen. Er staan geen negatieve karaktertrekken of ondeugden op en op de 24 karaktersterktes kun je geen negatieve score krijgen. Door interpretatie van lage scores zou je evenwel kunnen concluderen dat karaktersterktes zwak of zelfs misschien negatief zijn, d.w.z. dat er ‘zwakke kanten’ in je karakter zitten.
Tot nu toe hebben we geprobeerd bescheidenheid van punt nul ‘omhoog’ te stuwen. En dat ging relatief makkelijk. Bezinning en motivatie opbouwen bijvoorbeeld is tamelijk pijnloos. De karaktereigenschappen waar we ons daarna op geconcentreerd hebben, correleren in aanzienlijke mate met bescheidenheid, te weten medemenselijkheid, transcendentie en berouw/excuses/vergeving (dit later).


De boven aangegeven positieve benadering is enigszins kunstmatig, want in het gewone leven begin je niet van het nulpunt. De meesten van ons zijn niet of niet helemaal bescheiden. Integendeel, we zijn in meer of mindere mate arrogant en moeten door het nulpunt heen om de lijn van bescheidenheid opwaarts te volgen. Arrogantie en narcisme zijn vaak integraal onderdeel van onze omgang met andere mensen.
Sommige lieden adviseren tegen het aangaan van een langdurige verbintenis met een narcistisch persoon, want dat zou uiteindelijk vooral problemen opleveren. Hoogmoedige personen gaan bijvoorbeeld makkelijker vreemd. Het schijnt ook een illusie te zijn dat je andere mensen kunt veranderen. Verandering moet van de persoon zelf uitgaan en gebaseerd zijn op (intrinsieke) motivatie.

Activiteit 1. Check je bescheidenheid

’A mistake that makes you humble is better than an achievement that makes you arrogant’.
Tiny Buddha

Trek eens na op de resultaten van de VIA questionnaire welke score je behaalde op de deugd ‘gematigdheid’, in het bijzonder op de karaktersterkte ‘bescheidenheid’. De score kan niet negatief zijn in dit systeem, maar als je een lage score op deze karaktersterkte hebt, is die bescheidenheid niet sterk ontwikkeld en zou aanwezigheid van arrogantie of narcisme kunnen suggereren.
Als je het al niet gedaan hebt bij tafereel ‘motivatie’, zou je de Narcissistic Personality Inventory van Quest kunnen invullen en zien welke score je daar op behaalt (https://tests.quest.nl/psychologie/hoe narcistisch ben jij (in het Nederlands).
Als blijkt uit de twee bronnen dat je behoorlijk wat narcistische trekjes hebt, is er werk aan de winkel om tot bescheiden gedrag te geraken.


Artikel: Tapping into the power of humble narcissism. Adam Grant, March 14, 2018 , ongeveer 6 blz.

Activiteit 2. Voordelige kanten narcisme


In tafereel motivatie, hebben we de voordelen van bescheidenheid en de nadelen van narcisme besproken. Voordelen van narcisme zijn er ook, hoewel overwegend van oppervlakkige aard en voornamelijk ten voordele van de persoon zelf. Welke voordelen van narcisme zijn er?


Video ‘What we can learn from narcissists. Keith Campbell. TEDxUGA. May 3, 2017, 11 min.



Activiteit 3. Narcistisch gedrag omzetten


Laat de mogelijkheden in dit avontuur de revue passeren om narcistisch gedrag om te zetten in grotere bescheidenheid.


Video: ‘For Narcissists From a Narcissist: Martin Appelo at TEDxGroningen


Voorbeelden van ‘bekeerde genotzoekers: apostel Paulus, H. Augustinus en H. Franciscus’, en menig student!


                                      Door eigenliefde is heel mijn oog bezeten
                                      En heel mijn ziel en ieder deel van mij;
                                      Die zonde wil van geen genezing weten,
                                      Zo diep geworteld in mijn hart is zij.

                                      Geen heeft dunkt mij zo’n knap gelaat als ik,
                                      Geen is zo welgevormd, geen zo volmaakt;
                                      En met mijzelf ben ik  zo in mijn schik
                                      Dat iedereen erbij in ’t niet geraakt.

                                      Maar toont mijn spiegel mij zoals ik ben:
                                      Door ouderdom verschrompeld en verbleekt,
                                      Dan wordt mijn waan weerlegd en ik erken
                                      Dat mij voor eigenliefde ’t recht ontbreekt.

                                      In u (mijzelf) prijs ik mijzelf verheugd,
                                      Mijn jaren kleurend met uw schone jeugd.

                                                                         Shakespeare

Beloning voor activiteit en tafereel

Tafereel 6. Macht

Ga niet voor liefde voor de macht, maar voor macht voor de liefde

Een tweede uitdaging in de strijd voor bescheidenheid is het verschijnsel macht. Het is nauw verbonden met arrogantie, narcisme en discriminatie. Macht speelt overal een rol en wordt, samen met aanzien en rijkdom, door bijna iedereen nagestreefd.
De politieke macht in de maatschappij wordt bij ons geregeld door democratie, op lokaal, provinciaal en nationaal niveau; daarboven in de Europese Unie. Democratie bestaat uit het controleren en delen van macht. Het betekent inspraak en medezeggenschap. Nederland heeft het befaamde poldermodel en heeft democratie als systeem als een van de eerste landen toegepast, in waterschappen.
In onze huidige publieke maatschappij kun je niet vaak meer puur machtspolitiek bedrijven. Daar zijn onze aanspraken op vrijheid en gelijkheid te sterk voor geëvolueerd. Als je wat wilt bereiken kun je dat het beste doen in overleg, met rechtvaardigheid, met respect voor de belangen van de ander. En afgezien nog van het superieure resultaat, schept deze aanpak meer harmonie, gemeenschapszin en voldoening. Als je niet in de valkuilen van de macht terecht wilt komen, ga dan voor bescheidenheid! Op hoge maatschappelijke posities is het moeilijk om van absolute macht te spreken. Daar heb je talloze controlerende en adviserende instanties boven, naast en onder je. Daar heb je wel veel macht gekregen, maar voornamelijk om goed te doen, partijen en mensen bij elkaar te brengen voor het gemeenschappelijk doel en te zorgen dat iedereen een zo bevredigend mogelijk leven kan leiden.


Als arrogantie een houding is, dan is macht daar vaak de praktische vertaling van, en omgekeerd. We hebben al gezien dat narcisten voordelen hebben in hun presentatie, sollicitatie en aanstellingen. Zonder het tegenwicht van rechtvaardigheid en bescheidenheid wil men gewoonlijk vermeende superioriteit bevestigen door een hogere status, voordelen, bezit, diensten en rijkdom, desnoods ten koste van anderen. Macht leidt tot onbeleefdheid, gebrek aan respect en empathie-tekorten. Er is waarschijnlijk een negatieve correlatie tussen macht en transcendentie; macht heeft de neiging de aandacht op het ego te vestigen en niet op de ander. Democratische vormen van machtsuitoefening zijn gunstiger voor het ’sociale’ en voor bescheidenheid. Participatie en democratie dienen op jonge leeftijd geleerd worden. Als je respect en beleefdheid in je vaandel hebt, zul je minder de neiging hebben je macht te misbruiken.


Machtsverlies heeft een grote impact op status en identiteit, zoals dat verlies plaats kan vinden bij ziekte, ontslag en pensionering.
Grote, moderne bedrijven passen vaak vergaande decentralisatie toe, reduceren het aantal managementlagen en geven vrijheid aan teams en werkers om zelfstandig hun werk te doen. Ze wisselen frequent informatie met anderen uit op basis van collegialiteit. Leiders die democratisch en bescheiden te werk gaan, die hun werkers op de voorgrond plaatsen en steunen, hebben betere resultaten dan managers die zich als machtswellusteling gedragen. De mens is bereid veel verantwoordelijkheid te nemen en hard te werken als hij maar vrijheid en waardering krijgt.

Activiteit 1. Nadenken over je macht

Macht is plicht en vrijheid is verantwoordelijkheid

M. von Ebner-Eschenbach


Reflecteer over het verschijnsel macht, hoeveel jij ervan hebt en hoe je er gewoonlijk mee omgaat

Video: Hoe je macht kunt begrijpen. Eric Liu. TedX, 6. min.


Video: Dacher Keltner ‘The power paradox: how we gain and lose influence’. 56 min., 5/19/16.

Activiteit 2. Misbruik van macht bestrijden


Macht leidt tot vier onwenselijke situaties: a/ onbeleefdheid en gebrek aan respect; b/ empathie-tekorten; c/ impulsief zelfbelang; d/ aanmatigende uitzonderlijkheid.


Je kunt machtswellust en misbruik bestrijden door:
a) je bewust te zijn van je machtsgevoelens;
b) te oefenen in nederigheid;
c) je concentreren op anderen (empathie);
d/ goedgeefsheid;
e) anderen respecteren en waardig maken;
f) machtscontext veranderen, b.v. vrouwenemancipatie.


Reflecteer hoe je zelf in de bovengenoemde onwenselijke situaties vervalt en hoe je je eventuele machtswellust en misbruik wilt bestrijden.


Video: How to Keep Power from Going to Your Head. Tedx/youtube. Dec 31, 2018, 5 min.

Voorbeelfiguren: Pres. Obama and Carter, Paus Franciscus, kanselier Merkel

Beloning voor activiteit en tafereel

Tafereel 7. Berouw, excuus, vergeving

Redelijkheid en recht laten verstek gaan wanneer zij in strijd komen met vriendschap, macht of eigenbelang.

Gracián A.D. 1647


De nederige mens kent een grotere mate van berouw en vergeving en biedt makkelijker zijn excuses aan. Hij kent zichzelf beter, zijn goede en zijn zwakke kanten en hoeft zijn eer niet onnodig hoog te houden.
De arrogante mens verwaardigt zich normaal niet spijt, excuses en vergeving te betuigen.
Er zijn talloze situaties waar spijt beleden en excuses gemaakt kunnen worden, zoals bij belediging, ruzie, wangedrag, diefstal, leugens, overspel, liegen, voorkruipen en eer opstrijken. In lichte gevallen is expliciete vergeving soms minder of niet nodig en volstaat aanvaarding van het excuus. Vergeving door de ander is meer op zijn plaats bij ernstige vergrijpen zoals overspel, mishandeling, en dergelijke. Iemand kan je zijn spijt betuigen voor wat gebeurd is, maar jij, als benadeelde, moet dat nog wel zien te vergeven. Je hebt van het gebeurde mogelijk rancuneuze gevoelens over gehouden. Oog om oog, tand om tand, zou je kunnen zeggen. Beweerd wordt dat het christendom vergeving in het maatschappelijk-spirituele leven heeft geïntroduceerd. Na twintig eeuwen hebben we de gave van de vergeving nog steeds nodig. Want als je met wrok en haat blijft zitten, vergiftig je je gemoed. Degene die vergeeft, werpt een last van zijn schouder en kan met een schone lei verder. Het is wel gewenst dat herhaling van het schadelijke gebeuren in de toekomst voorkomen wordt.
We moeten niet vergeten dat je behalve anderen, ook jezelf dient te vergeven. Dit zal in veel gevallen dezelfde bevrijding of opluchting geven als de biecht die door verminderde kerkelijkheid veel minder belangrijk is geworden. In vroeger tijden ging men als christen te biecht. Privé-biechten vonden in de 6de en 7de eeuw uitsluitend plaats in kloosters en werden later buiten de kloosters ingevoerd. Nog later werd de biecht tot heilig sacrament verklaard en waren gelovigen verplicht minstens eenmaal per jaar, normaliter met Pasen, de biecht te belijden. Het sacrament van de biecht is één van de zeven sacramenten van het katholieke geloof. Het wordt ook wel sacrament van de vergeving, van boete en van verzoening genoemd. Tot aan het Vaticaans Concilie in 1962 beleden gelovigen hun ‘zonden’ in een biechtstoel. Tegenwoordig maakt men daar geen gebruik meer van en de belijdenis van zonden wordt meestal gezamenlijk gedaan gedurende een heilige Mis. Die zonden, onderscheiden naar dagelijkse en doodzonden, worden dan door de biechthorende priester vergeven uit naam van de Heer. De zeven ondeugden worden vaak met de zeven hoofdzonden vereenzelvigd. Paus Gregorius I onderscheidde in de zesde eeuw zeven hoofdzonden: woede, luiheid, jaloezie, onmatigheid, lust, hebzucht en hoogmoed.
De priester heeft het biechtgeheim. De zondige moet spijt betuigen over de begane zonden. De priester geeft dan een grotere of kleinere boetedoening, afhankelijk van de zwaarte van de beleden misstappen. Boetedoening en verzoening maken het ego van mensen kleiner en hun gedrag transparanter.

Activiteit 1. Misstappen en berouw

Berouw komt na de zonde


Maak voor jezelf een lijst van je meest frequente ‘dagelijkse’ zonden. Doe hetzelfde voor mogelijke hoofdzonden.


Video: What Do You Regret? 70 People Ages 5-75 Answer Glamour Tedx/youtube:. Jan 11, 2017, 5 min.

beloning

Activiteit 2. Excuses

Saying sorry soothes your soul


Probeer bij kleinere of grotere vergissingen en misstappen een passend excuus te maken. We proberen ons in te leven in het gedrag van anderen. Praktisch alle fouten door anderen en zelf gemaakt zijn niet opzettelijk, maar volgen uit onkunde of onwetendheid

Video: The power of the apology. Tedx/youtube, Robert M. Gordon TEDxLehighRiver, Nov 12, 2014, 17 min.


Film ‘Dolor y Gloria’ (Pain and Glory, 2019) van de Spaanse Pedro Almodóvar, 1 uur 53 minuten. Beschikbaar op YouTube en Google Play Films & TV, vanaf 3.99 euro.
Gebed van de Romeinse keizer Marcus Aurelius:

Marcus Aurelius

Meditaties

‘Als je ‘s morgens wakker wordt vertel je jezelf: de mensen waar ik vandaag mee omga zullen bemoeizuchtig, arrogant, oneerlijk, jaloers en nors zijn. Ze zijn zo omdat ze goed niet van kwaad kunnen onderscheiden. Maar ik heb de schoonheid van het goede en de lelijkheid van het slechte gezien en heb ingezien dat de zondaar een aard heeft die verwant is aan die van mezelf. Dit niet vanwege bloed of geboorte, maar vanwege dezelfde mentaliteit, en dat ook hij aandeel heeft aan het goddelijke.
Bijgevolg kan niemand me iets aandoen. Niemand kan me in zondigheid verwikkelen. Ook kan ik me niet kwaad maken over mijn naaste, of die haten. We zijn geboren om samen te werken zoals voeten, handen en ogen, net als de twee rijen tanden, boven en beneden. Elkaar te dwarsbomen is onnatuurlijk. Boos zijn op iemand, je rug naar hem toe draaien: dat zijn hinderpalen’.

Activiteit 3. Vergeving

Barmhartigheid wordt dubbel gezegend: ze zegent hem die haar verleent en hem die haar ontvangt’.
Shakespeare



Wil je de voordelen van vergeving beleven? Vergeef dan aan drie mensen waarbij dit nog aan de orde kan zijn.

Video: On healing and forgiveness. Dolph Lundgren, Oct 28, 2015, 14 min.

IT MATTERS NOT

It matters not if I’ve been hurt;
It matters not at all
That sometimes from my weary eyes
The scalding teardrops fall.
It matters not if cherished friends
On whom I’ve leaned in vain
Have wounded me by word and deed
And left me with my pain.

What matters most is if I’ve erred
And not confessed the sin
And through my lack some needy soul
Has failed to follow Him.
What matters is – can I forgive
Again and yet again?
‘Tis not “Have they been true?”but “Lord
Have I been true to them!

Alice Hansche Mortenson

…….

Beloningen voor activiteit en tafereel

Tafereel 8. Slot

Tips voor de voortgezette promotie en vorming tot nederig/bescheidenheid:

• Je vindt misschien niet iedereen aardig, en dat is normaal; zelfs de aardigste mensen op aarde raken geïrriteerd! Blijf desondanks gewoon beleefd.
• Wanneer iemand iets laat vallen, raap het dan voor ze op.
• Als iemand die je niet kent naar je glimlacht, aarzel dan niet om terug te lachen; het is een gebaar van goedheid.

Mona Lisa, eeuwige glimlach!

• Goed doen groeit van de ene persoon naar de andere. Dus geef het door zonder iets te verwachten, als tegenprestatie. Uiteindelijk zal je het toch wel terugkrijgen.
• Vraag iemand bij wie je bent, hoe het gaat, luister oprecht en vraag door over de reactie. Goedheid omvat zorg en medeleven, en iedereen wil “gehoord” worden.
• Denk niet alleen aan de korte termijn; de goede daden die je vandaag doet, kunnen iemand leren goede daden voor anderen te doen. Ze zullen leren van je voorbeeld als ontvanger van je goedheid. Bovendien klinkt goedheid gewoonlijk ver door voorbij de bron; veel mensen zijn verrast om jaren later te horen hoe één daad van goedheid een persoon zo heeft geraakt dat ze zijn geïnspireerd om iets geweldigs te doen, of meer in zichzelf te geloven. Houd in gedachten dat goedheid verder leeft.
• Wees goed voor een arme of dakloze, en geef hem eten of geld.
• Zeg gedag tegen iedereen die je ziet, dat verlicht de omgeving en anderen voelen zich op hun gemak. Doe dit elke dag.
• Goedheid is gratis, dus deel het met iedereen, elke dag. Praat met iemand die eenzaam is, deel een kop koffie en betaal zijn rekening ook.
• Denk aan het gezegde dat je “gemeen moet zijn om goed te zijn”. Bedenk waarom dit gezegde zo populair is. Als je gelooft dat iemand echt een lesje moet leren, wat vaak te maken heeft met op eigen benen staan, is een van de grootste daden van goedheid die je voor hen kunt doen, niet te oordelen. Maar ook extra je best doen om dingen voor hen te doen waardoor ze de veranderingen of sprongen kunnen maken die ze moeten uitvoeren, zonder die verandering voor hen te proberen te maken. We weten allemaal heel goed dat we een ander mens niet kunnen veranderen. Maar goedheid stelt ons in staat dingen om hen heen te veranderen zodat ze de noodzakelijke veranderingen zelf kunnen aanbrengen. Wat betekent dat we onze daad niet als “gemeen” hoeven te zien; de daad maakt in feite dingen mogelijk
• Hou de voordelen van optimale nederig/bescheidenheid steeds voor ogen.
• Oefen in mindfulness en zelfmededogen. Verandering begint met zelfbewustzijn en zelfbeoordeling. Ben eerlijk met jezelf. Identificeer je zwakke plekken.
• Stel een uitvoeringsplannetje op als je een gewoonte wilt veranderen. Raadpleeg bijvoorbeeld één of meer van de drie boeken over gewoontevorming, genoemd in de ‘databank’.
• Omarm je menselijkheid (intrinsieke waarden en waardigheid; iedereen maakt fouten).
• Ontwikkel warme relaties met anderen. Behandel iedereen als gelijkwaardig. Praktiseer empathie en mededogen.
• Houdt je motivatie gaande, onder meer door gezonde levensstijl en lichaamsbeweging.
• Neem deel aan sociale activiteiten en doe eventueel ontnuchterende en nederig-makende ervaringen op.
• Identificeer nederige en bescheiden mensen om je heen en gebruik die als voorbeeld. Presenteer eventueel jezelf als inspiratie voor anderen.
• Neem een bescheiden, doch zelfverzekerde, fysieke houding aan. Probeer je niet ‘macho’ te gedragen.
• Nederig/bescheidenheid kan ontstaan of bevorderd worden, door ontzag-inboezemende en religieuze ervaringen.
• Om motivatie voor gewoonteverandering op te roepen of verandering te vergemakkelijken, definieer de situatie op een andere manier (perspectiefverschuiving).
• Verander de omgeving, omdat ons gedrag daar in hoge mate door wordt gestuurd. Richt die omgeving zo in dat het gemakkelijk wordt het gewenste gedrag te vertonen.
• Gebruik een app, dagboek of iets soortgelijks om je vooruitgang in gewoonteverandering bij te houden. Mensen die hun gedrag volgen hebben betere resultaten.

hoofdprijs, proficiat

————————————–

Annex

                                                               ESSAY

In deel 1 van deze introductie wordt een korte inleiding van de deugden gegeven. Deel 2 gaat over de sterke kant ‘nederigheid/bescheidenheid’, met respectievelijke de onderdelen ‘definitie en geschiedenis’ en ‘kenmerken nederig/bescheidenheid’. Deel 3 gaat over ‘corresponderende ondeugden’, met als onderdelen ‘algemeen’, ‘narcisme’ en ‘dodelijke ondeugden’. Deel 4 behandelt de ontwikkeling van bescheidenheid, met als onderverdeling: ‘langere termijn aanpak’, ‘Taylor’ en ‘korte termijn acties’.
Tenslotte is er nog een ‘databank’ waarin zich referenties en achtergrondmateriaal bevinden?

                                                       Deel 1. Deugden

Deugden zijn karaktertrekken waarin men uitmunt. Deugdzaam gedrag is een belangeloze oriëntatie op het goede en de deugd is haar eigen beloning. Deugden zijn niet aangeboren maar zijn goede houdingen en gewoontes, een tweede natuur geworden, dankzij voortdurende oefening. Deugdethiek is een ethiek van opvoeding, zelfverwerkelijking en levenskunst, waarbij het voorbeeld een centrale rol speelt. Deugden zijn positieve verbindingen tussen waarden en normen. De kern van de deugd ligt in de goede wil. Deugdethiek probeert onze passies zo te vormen dat we als het ware vanzelf het goede willen en dat nastreven ter vervolmaking van onze persoon.
Er zijn meer definities van deugden. Volgens MacIntyre, gerenommeerd deugd-deskundige, presenteren Homerus, Sophocles, Aristoteles, het Nieuwe Testament en Middeleeuwse denkers verschillende en onverenigbare lijsten van deugden; ze geven die ook een verschillende volgorde van belangrijkheid en ze hebben verschillende, onverzoenbare deugdtheorieën. Deugden hebben in de verschillende systemen en over de tijd variabele betekenissen gekend, er is overlap vanwege abstractie en sommige vermeende deugden zijn eerder goede gewoonten dan deugden.

Er zijn in de loop van de tijd meerdere lijsten van deugden en ondeugden geweest. De bekendste classificatie van westerse deugden zijn de vier klassieke deugden van de Griekse Oudheid, moed, maat, rechtvaardigheid en wijsheid. Daar hebben de Middeleeuwse christelijke denkers de christelijke deugden geloof, hoop en liefde aan toegevoegd. Heden ten dage zijn er diverse series van deugden, eentje wel vijftig ‘engelen van je ziel’ lang.

De Grote Vijf (Big Five) is een bekende manier om onze persoonlijkheid in kaart te brengen. Ze beschrijft de persoonlijkheid aan de hand van vijf clusters van persoonlijkheidskenmerken, ook wel dimensies genaamd. Bescheidenheid is onder die theorie één van de zes facetten onder de dimensie vriendelijkheid.

De Amerikaanse positieve psychologen Seligman en Peterson zijn de eersten die, in het begin van deze eeuw, een wetenschappelijke classificatie van deugden hebben opgezet (Values in Action, VIA; zie hun Character Strengths and Virtues). Wij volgen hun wetenschappelijke systeem in dit essay.
Peterson en Seligman onderscheiden de componenten van goed karakter op drie niveaus van abstractie: de deugden als het meest abstracte niveau, vervolgens karaktersterkten op het middelste niveau en als derde, meest gedetailleerde en specifieke niveau, de functionele thema’s. In de behandeling van de drie in abstractie variërende begrippen van positieve eigenschappen staat het begrip ‘karaktersterktes’ centraal.
De VIA wetenschappelijke classificatie kent zes deugden, met daarachter aangegeven de karaktersterktes, als volgt:
–         Kennis en wijsheid: creatief, belangstellend/nieuwsgierig, leergierig, nadenkend, wijs
–        Rechtvaardigheid: rechtschapen, leider, teamspeler
–        Menselijkheid: liefdevol (zowel geven als ontvangen); vriendelijk (goedgeefs, koesterend, zorgzaam, mededogend, altruïstisch); sociaalvaardig
–       Moed (pit en vastbeslotenheid): doortastend, moedig, integer, enthousiast
–       Gematigdheid: bescheiden, vergevingsgezind, beheerst, bedachtzaam
–       Transcendentie (boven jezelf uitstijgen): waardering voor schoonheid en topprestaties, humoristisch, godsdienstig/spiritueel, hoopvol, dankbaar

Karaktersterkten zijn volgens Peterson en Seligman de psychologische ingrediënten, processen of mechanismen, die de deugden definiëren. Anders gezegd, zij zijn de onderscheiden wegen om de één of andere deugd te tonen. Ze onderscheiden in totaal 24 karaktersterktes. Deze karaktersterktes worden alom gewaardeerd, hoewel een individu ze maar zelden allemaal zal bezitten.
Uitgesloten van de classificatie van karaktersterktes per se, zijn talenten en bekwaamheden zoals intelligentie en kenmerken die niet in alle culturen gewaardeerd worden, zoals netheid, zuinigheid en stilte.
Volgens Peterson en Seligman verschillen karaktersterktes en deugden ten minste van talenten en gaven omdat ze tot het morele domein horen. Talenten en bekwaamheden zijn aangeboren, onveranderlijk en minder beïnvloedbaar door de wil dan karaktersterktes en deugden.
In hun historische overzicht komen Peterson en Seligman tot de conclusie dat er op wereldniveau een sterke convergentie is over tijd, ruimte en intellectuele traditie aangaande zekere kerndeugden: rechtvaardigheid en menselijkheid zijn kenmerkend voor alle deugdsystemen. Matigheid en wijsheid volgen kort daarop als tweede groep. Transcendentie komt als vijfde, waarschijnlijk omdat deze deugd meer impliciet is en met religie verbonden is. Moed komt als laatste en vormt in traditionele zin geen onderdeel van de oosterse deugdsystemen.

Op basis van ruim een miljoen VIA-IS questionnaires zijn volgens een 2014 onderzoek van McGrath de meest voorkomende karaktersterktes in de wereld, in volgorde van belangrijkheid: eerlijkheid, billijkheid (fairness), vriendelijkheid, gezond verstand, leergierigheid en dankbaarheid.
De minst voorkomende karaktertrekken in de wereld zijn, in afnemende volgorde: pit (zest), spiritualiteit, zorgvuldigheid, bescheidenheid, en zelfbeheersing.

Maat/gematigdheid

Maat kan op twee manieren geïnterpreteerd worden. Allereerst de juiste maat houden, waarbij volgens Aristoteles een deugd gewoonlijk het midden is tussen twee extremen. De tweede interpretatie is die van ‘gematigdheid’.
De kardinale deugden wijsheid, rechtvaardigheid, moed en maat zijn alle vier wat men noemt scharnierdeugden: onmisbare kernen van morele kwaliteit. Daaronder ook de deugd maat: een goed mens weet precies op het goede moment te handelen: dat wil zeggen niet te vroeg en niet te laat. Hij weet op de goede manier op te treden, d.w.z. niet te autoritair en niet te weinig gezagvol. Steeds gaat het erom de juiste maat aan te houden.
In de loop van de tijd is één van de zaken die nodig zijn voor deze deugd, namelijk zelfbeheersing, steeds meer in de plaats gekomen van het traditionele begrip maat.
De kracht waarmee iemand zijn eigen verlangens en begeertes weet te bedwingen is nodig voor een maat-vol leven, maar is niet hetzelfde.
Je zou gematigdheid kunnen definiëren als beperkingen aan je ego op leggen, ruimte maken voor de ander. Egoïsme, losbandigheid en arrogantie zijn compenserende ondeugden.
Maat, gematigdheid kan op verschillende vlakken worden toegepast. We kunnen onderscheid maken tussen individuele maat- en sociale gematigdheids-kwaliteiten.

De individuele gematigdheids-kwaliteiten zijn:

– Nederigheid/bescheidenheid
– Spaarzaamheid
– Geduld
– Zedigheid, kuisheid
– Zelfdiscipline, vooral op het gebied van eten en drinken


De sociale gematigdheids-kwaliteiten zijn:
– Voorzichtigheid
– Berouw en vergeving


In onze behandeling van de deugd ‘maat/gematigdheid’ concentreren we ons het laatste, op ‘gematigdheid’.
Omdat we de classificatie van VIA volgen, hebben we onder gematigdheid met vier karaktersterktes te maken, te weten bescheidenheid, voorzichtigheid, zelfbeheersing en vergevingsgezindheid.
De deugd gematigdheid is, in bepaalde opzichten de keerzijde van de deugd moed. Waar moed vraagt om actie te nemen wanneer het nodig is om goed te doen, heeft gematigdheid te maken met het jezelf weerhouden van handelingen die slecht of sociaal onwenselijk zijn. Waar de moedige persoon waarschijnlijk gezien wordt als iemand van actie, geeft de gematigde persoon waarschijnlijk eerder de indruk gereserveerd, beschouwend, misschien zelfs bedaard te zijn. Het is deze terughoudendheid of beschermende kwaliteit tegen excessen die deze karaktersterktes typeert.
Eenvoudig gezegd, vergeving beschermt tegen haat, bescheidenheid beschermt ons tegen hoogmoed, voorzichtigheid tegen slechte keuzes en zelfregulering beschermt ons tegen een ongedisciplineerd leven.
We willen gedragsverbetering integraal benaderen door deugdelijk gedrag te promoten en ondeugdelijke tegenhangers tegelijkertijd te neutraliseren. Daarom

zullen we de betreffende ondeugden onder ieder van de deugden/karaktersterktes behandelen.

                                  Deel 2. Nederigheid en bescheidenheid

2.1. Definitie en geschiedenis

De vroege monastieke heiligen Benedictus van Nursia (480 – 547) en Bernardus van Clairvaux (1090 – 1153) gaven ruim aandacht in hun geschriften aan de nederigheid. St. Benedictus in zijn Regel voor alle monniken wijdt een apart hoofdstuk aan de nederigheid, dat begint met het volgende citaat uit de Heilige Schrift: “Al wie zich verheft zal vernederd, en wie zich vernedert zal verheven worden”.
Hij gebruikte daarbij het beeld van de ladder uit de droom van Jacob van het Oude Testament, waarbij de engelen afdalen en opklimmen, d.w.z. door hoogmoed afdalen en door nederigheid opklimmen naar het hemelse niveau. De eerste trap van nederigheid bestaat hierin, dat men, door de vreze Gods altijd voor ogen te houden, ten zeerste op zijn hoede is voor de vergetelheid, de tweede trap van nederigheid bestaat hierin dat men niet gehecht is aan zijn eigen wil en er bijgevolg geen genoegen in vindt om zijn eigen verlangens in te willigen. En zo verder de trappen op in toenemende graad van nederigheid. De twaalfde en laatste trap van nederigheid bestaat hierin, dat de monnik niet enkel in zijn hart nederig is, maar dat ook zijn hele lichaamshouding een uitdrukking is van nederigheid voor allen die hem zien: altijd houdt hij het hoofd gebogen en de ogen neergeslagen. Steeds is hij zich de schuld van zijn zonden bewust en is het hem alsof hij reeds voor Gods schrikwekkend oordeel moest verschijnen.
Zodra de monnik al deze trappen van nederigheid beklommen heeft, zal hij die liefde tot God bereiken, die volmaakt is en de vrees buitensluit. Door deze liefde zal hij alles wat hij eerst met een zekere angst volbracht, nu zonder moeite nakomen, alsof hij het deed uit gewoonte of uit natuurlijke aandrift.
Bij Bernardus van Clairvaux worden de twaalf trappen van nederigheid tegelijk de trappen van hoogmoed. Hij volgt de sporten van de ladder, zoals de heilige Benedictus die ontwierp, maar nu in tegengestelde richting. Bernardus immers beschrijft de trappen van de hoogmoed en niet die van de nederigheid. Van de nederigheid in deze omgeving kunnen we de volgende definitie geven: ‘ nederigheid is de deugd waardoor de mens zich waarlijk leert kennen en nietswaardig wordt in eigen ogen’.
De twaalf trappen van hoogmoed zijn de volgende:

– eerste trap: nieuwsgierigheid;
– tweede: onbestendigheid van gemoed;
– derde: uitgelaten vrolijkheid;
– vierde: grootspraak;
– vijfde: buitenissigheid;
– zesde: verwaandheid;
– zevende: vermetelheid;
– achtste: verdediging van zijn fouten;
– negende: gehuichelde bekentenis;
– tiende: weerspannigheid;
– elfde: vrijheid van zondigen;
– twaalfde: gewoonte van zondigen.


Zoals ten slotte de rechtvaardige, die al deze trappen beklommen heeft, reeds met een opgeruimd hart en zonder moeite wegens de goede gewoonten naar het leven snelt, zo spoedt zich onvervaard naar de dood: de goddeloze, die deze trappen is afgedaald, zich kwader gewoonte niet door zijn rede laat leiden en zich niet inhoudt met de teugel der vreze.
De geschriften van de heilige Benedictus en van de heilige Bernardus impliceren zelfvernedering en ascetisme. Het zijn gebruiken die heden ten dage geen opgang meer doen in de westerse wereld.

Ten tijde van Thomas van Aquino (1225 – 1274) werd hoogmoed als tegenhanger van nederigheid en als voldoende slecht gezien om onder de doodzonden gerangschikt te worden. Sommigen zagen haar zelfs als de primaire zonde, de bron van alle kwaad.
Persoonlijk zijn velen bekend met het katholieke geloof, wat in mijn jeugd nog de nederigheid benadrukte als onderdeel van het Evangelie. Je moest je voegen naar de geboden, verboden en andere voorschriften van de katholieke kerk en er was weinig of geen ruimte voor uitzondering. Niet alleen door de kerkelijke controle, door religieuze praktijken, onder meer de biecht, maar ook door een alom gedeelde religieus-sociale cultuur was de beleving en naleving van het katholieke leven in een sterk homogeen katholiek omgeving, intensief.
Bescheidenheid en gehoorzaamheid aan de katholieke cultuur waren het resultaat en weinig mensen vormden in die tijd een uitzondering. Die bescheidenheid nam je in je leven mee en was een zekere handicap in fora daar waar je je mening sterker zou hebben mogen verdedigen. Het gevolg was dat je niet alleen heel klein was tegenover (het perspectief) God, maar ook beperkt in je opstelling tegenover dominerende of invloedrijke bazen en fora. Het had natuurlijk ook zijn voordelen, zoals minder confrontatie en meer eensgezindheid. In deze zin, is het juist dat nederigheid soms wordt gezien als een specifiek christelijke deugd, die betrekking heeft op de relatie van menselijke wezens met een godheid, en bewustzijn van hun onbelangrijkheid in dat opzicht en in het algemeen.
Volgens Gabrielle Taylor, Engelse specialiste in ondeugden, symboliseert nederigheid nog altijd iets van het bovennatuurlijke en bovenmenselijke in vergelijking waarmee individuen zich beperkt en afhankelijk voelen. Nederigheid volgens Taylor is verbonden met een gevoel van ‘eerbied’, een complex verschijnsel, dat een gevoel van ontzag, evenals van ongemak en vrees inhoudt. De term nederigheid heeft soms ook nog negatieve connotaties. Men kan aan een nederig persoon denken als zwak en passief, met neergeslagen ogen, die zelfwaardering en vertrouwen ontbeert. Anderen associëren nederigheid met vernedering, wat beelden oproept van schaamte, verlegenheid of afkeer van zichzelf.
Niettemin hoeft nederigheid niet zulke negatieve beelden van het zelf in te houden. De deugd van de nederigheid is ondergewaardeerd. In feite kunnen nederige individuen sterk positieve zelfwaardering bezitten als zij het gevoel van eigenwaarde baseren op hun intrinsieke waarden of waardigheid, hun positieve kwaliteiten, een gevoel voor zelfcompassie, hun relaties met andere mensen of hun oriëntatie op een hogere macht.
Onderzoek geeft aan dat in het algemeen mensen meer de neiging hebben hun zelf-imago op te krikken dan het naar beneden te halen. Dit geldt nog meer op morele dan op intellectuele terreinen.
De essentie van nederigheid heeft betrekking op een niet-defensieve bereidheid om het eigen ik accuraat te beoordelen, inclusief sterke en zwakke kanten. Nederige individuen zullen niet opzettelijk informatie verdraaien om hun imago te verdedigen, te corrigeren of te bevestigen. Voor nederige mensen is er geen pressie voor gewichtigheid en geen dringende behoefte om zichzelf als beter te zien, of te presenteren, dan ze in werkelijkheid zijn. Zij zijn er in principe niet op uit om anderen te domineren, om gunsten te ontvangen of om hun eigen status te verhogen. Nederigheid wordt overdreven als het leidt tot hardvochtige of afkeurende benaderingen van het ik, tot het overdrijven van zwakheden en misstappen en het streng bestraffen daarvan, terwijl men karaktersterktes en successen over het hoofd ziet.

Onderscheid tussen nederigheid en bescheidenheid


Bescheidenheid (Eng. modesty) is een vorm van nederigheid (Eng. humility) die meer uiterlijk is: dingen doen om de aandacht op jezelf te verminderen; de bescheiden inschatting van eigen verdiensten en successen, ook in zaken als kledinggebruik en sociaal gedrag. Bescheiden mensen, ook nederige overigens, gaan liever op in de menigte of groep dan erboven uit te steken. Ze treden niet onnodig op de voorgrond. Bescheidenheid wordt gezien als een meer sociaal-georiënteerde eigenschap. Wanneer ‘bescheidenheid’ niet op mensen slaat, geeft het iets minder wenselijks aan, bijvoorbeeld een bescheiden prestatie. Een bescheiden persoon wordt soms gezien als iemand die zich gedwee onderwerpt aan de meningen van superieuren en beter gesitueerden, en zelf geen pit heeft.
In dit essay gebruiken we de twee begrippen nederigheid en bescheidenheid door elkaar heen. De twee begrippen zijn voor onze doeleinden nagenoeg identiek en vanwege de negatieve connotatie is het wenselijk om nederigheid niet op zichzelf staand te gebruiken. Voor de praktische toepassing in ons spel is het onderscheid niet wezenlijk relevant.
Het is moeilijk om betrouwbare metingen van nederigheid te vinden. Vragen aan mensen hoe nederig ze zijn, is natuurlijk vragen om moeilijkheden, in de vorm van sociaal wenselijke antwoorden. De pogingen om bescheidenheid te beoordelen zijn succesvoller geweest, omdat bescheidenheid een sociale deugd is en de zelfbeoordelingen daarvan geverifieerd kunnen worden.
We leven natuurlijk in een omgeving en een tijd waar de cultuur individualistisch en assertief is. In vroeger tijden in het westen en in (Oosterse, Afrikaanse) gemeenschaps- en collectieve samenlevingen in Azië en Afrika, werd egoïsme slecht beoordeeld en nederigheid sterk aangemoedigd. In gevestigde vriendschappen is bescheidenheid ook de norm.
Buiten de Middeleeuwen van de heiligen Benedictus van Nursia en Bernardus van Clairvaux is het moeilijk om toonbeelden van nederigheid en bescheidenheid te vinden. Religieuze figuren zoals Christus en Boeddha gaven vaak blijk van diepe nederigheid, samen met andere deugden, maar nederigheid was bij hen niet een speciaal opvallende eigenschap. Een echt nederig persoon zoekt niet het voetlicht. Mogelijk dat nederigheid het vaakst voorkomt als onzelfzuchtige dienst/service aan anderen. In ‘Strangers Drowning. Voyages to the Brink of Moral Extremity’ beschrijft Larissa Macfarquhar een aantal uitzonderlijke gevallen van ‘do-gooders’, mensen die zich totaal inzetten voor het welzijn van anderen en voor wie de wereld een permanente oorlog is voor het goede. Waarschijnlijk is de heilige (Zr) Theresa ook een goed voorbeeld van zorg voor anderen. Zij is mogelijk overreed de publiciteit te omarmen om meer goed op te roepen en een goed voorbeeld te geven.
In een onderzoek in de V.S. op de vraag een nederig persoon te noemen, kozen deelnemers: maatjes (41%), familie (22%), populaire religieuze figuren (13%), beroemdheden (10%) en persoonlijke religieuze leiders (3%). In hun beschrijving van die personen, noemden ze zulke positieve eigenschappen, zoals zorg voor anderen (56%), succesvol zijn (47%) en een onzelfzuchtige of opofferende houding (21%).
Op hoog politiek niveau vind je weinig bescheiden personen. In feite is er een aanzienlijk deel narcisten onder. Omdat bekende personen zoveel in het nieuws zijn, komen ze moeilijk over als bescheiden. Niettemin geloof ik dat Jimmy Carter en Obama relatief bescheiden mensen waren, die er niet per se voor eigen eer en glorie zaten, maar voor de belangen van volk en natie. Paus Franciscus is ook een bescheiden persoon. Hij nam zijn intrek als paus in het Vaticaan in de bescheiden St Martha’s afdeling. In het bedrijfsleven zijn waarschijnlijk ook bescheiden mensen. Men zegt dat ze betere prestaties leveren dan arrogante ‘captains of industry’ die zichzelf en hun eigen belangen promoten. Volgens wetenschappelijke onderzoeken zit er een disproportioneel aantal mensen met narcistische trekjes op hogere posten in het bedrijfsleven. Ze zijn namelijk zelfverzekerd en dat stelt medewerkers gerust. Je zult dus relatief meer bescheiden personen vinden in de dienstbare sectoren van de zorg, religie, cultuur. Inmiddels bestuderen diverse onderzoeksgroepen de rol van nederigheid op uiteenlopende terreinen, zoals die van relaties, leiderschap en het vermogen om te leren.
Gezien de problemen die te maken hebben met het meten van nederigheid en bescheidenheid, zeggen pure wetenschappers op dit terrein dat er niets bekend is over de correlaties of gevolgen van deze deugden. Peterson en Seligman vinden deze conclusies evenwel niet gerechtvaardigd. Onderzoeksresultaten van studies over verwante onderwerpen tonen interessante resultaten. Narcisme is daar een prominent voorbeeld van. Het is makkelijk te zeggen wat nederigheid niet is, niet opscheppen, dingen niet overdreven doen, geen aandacht proberen te trekken, niet jezelf als specialer of belangrijker te zien dan anderen. Aan de andere kant betekent het ook niet te buigen voor iedere wens of verzoek van een ander persoon en niet extreem zelfkritisch te zijn.


2.2 . Kenmerken nederig/bescheidenheid

Nederigheid is niet hetzelfde als gebrek aan zelfvertrouwen. De nederige mens denkt niet minder over zichzelf, maar denkt minder aan zichzelf. Hij kent zichzelf en staat open voor nieuwe inzichten. En hij is niet bang om zijn gezicht te verliezen. Een gezond, robuust zelfvertrouwen is een kenmerk van nederigheid. Het is zelfs het eerste van vijf kenmerken van nederigheid die twee Amerikaanse psychologen noemen in een verkennend overzichtsartikel over de psychologie van de nederigheid.
De andere vier kenmerken van nederigheid zijn volgens hen: de eigen fouten onder ogen zien, openstaan voor nieuwe informatie, gericht zijn op anderen en iedereen gelijkwaardig achten. Op een bepaald niveau, accepteren nederige mensen de absolute gelijkheid van de mensheid in hun universele perspectief. Door dit ruimere perspectief, ontwikkelen nederige personen een relatief beperkte focus op het eigen ik en de eigenschap ‘zichzelf te vergeten’ en transcendent te zijn. Deze twee eigenschappen zitten ook in de VIA ‘kennis en wijsheid’ deugd, met name leergierigheid (love of learning) en ruimdenkendheid (open-mind
Terwijl nederigheid positieve intra-persoonlijke voordelen oplevert, is waarschijnlijk zijn grootste effect op interpersoonlijke relaties. Omdat nederige personen geen sociale dominantie zoeken, zijn ze meer bereid van anderen te leren en anderen te complimenteren met hun prestaties. Als, zoals de theorie aangeeft, nederigheid mensen helpt om hun eigenbelang opzij te zetten, dan dient nederigheid verbonden te worden met grotere niveaus van vergeving, spijt en compassie. Mensen hebben behoefte om ergens toe te behoren en relaties te hebben; een nederige houding zou gezonde, vibrerende interpersoonlijke relaties waarschijnlijker maken.
De vier componenten van openstaan (ruimdenkendheid), zichzelf vergeten, bescheiden zelfbeoordeling en aandacht naar anderen, lopen ongeveer parallel met de volgende definitieve kenmerken van nederigheid: openstaan voor nieuwe ideeën, tegenstrijdige informatie en advies met de bereidheid zijn fouten te erkennen, relatief lage focus op zichzelf, zichzelf vergeten, een bescheiden oordeel over zijn kwaliteiten en prestaties en die in perspectief houden ten aanzien van de omringende wereld; en tenslotte een waardering voor de vele verschillende manieren waarop anderen kunnen en doen bijdragen aan het grotere goed.
Wie nederig is, heeft om te beginnen een ‘kalm, accepterend zelfbeeld’ dat niet overgevoelig is voor bedreigingen van het ego. Te weinig zelfvertrouwen is geen kenmerk van nederigheid, maar van depressie. En te veel zelfvertrouwen, of erger nog, een wiebelig zelfbeeld, is eerder een kenmerk van narcisme, in veel opzichten het tegendeel van nederigheid. Nederige mensen kennen zichzelf goed en nemen zelf de verantwoordelijkheid als ze dingen verkeerd doen. Wat daarbij helpt is de derde eigenschap van nederige mensen: dat ze openstaan voor nieuwe inzichten, zowel over zichzelf als de wereld om hen heen. Nederigheid heeft een zelf-transcendent perspectief dat aanmoedigt fundamentele relaties met anderen aan te gaan. Omdat ze geloven dat andere mensen waardig en waardevol zijn, accepteren nederige mensen anderen. Ze maken zich er geen zorgen over dat ze misschien afgaan, en mede doordat ze die stress niet hebben, leren ze beter. En omdat ze hun eigen ego niet zo sterk hoeven op te poetsen, hebben ze ruimte in hun geest om oprecht blij te zijn als het goed gaat met andere mensen. Zowel narcisten als depressieve mensen zijn juist wel voortdurend met zichzelf bezig. Tot slot vinden nederige mensen dat iedereen dezelfde intrinsieke waarde heeft. We zijn allemaal gelijk, niemand is beter dan een ander. Het is wel duidelijk dat narcisten ook daar anders over denken.
Nederige personen hebben dus een accurate (niet onderschatte) waardering van eigen kwaliteiten en prestaties. Waarlijk nederige mensen denken positief over zichzelf en hebben een goed gevoel van wie zij zijn, maar ze zijn zich ook bewust van, en kunnen, hun fouten, gaten in hun kennis en onvolkomenheden erkennen. Meest belangrijk, zij zijn tevreden zonder een centrum van aandacht te zijn of te worden geprezen voor hun daden. Bescheiden mensen gedragen zich gewoonlijk op een eenvoudige manier. Zij houden hun kwaliteiten en prestaties in perspectief. Ze staan open voor nieuwe ideeën, tegenstrijdige informatie en advies. Ze hebben waardering voor de waarde van alle dingen evenals voor de vele verschillende manieren waarop mensen en dingen aan onze wereld kunnen bijdragen.
VIA gelooft dat een bescheiden aanpak grote voordelen voor het individu kan aandragen, zowel in termen van emotioneel welzijn als van zelfbeheersing. Een bescheiden/nederig zelfbeeld, onder omstandigheden van bedreigingen van het ego, kan mensen beschermen tegen het nemen van slechte risico’s en beslissingen. Nederige mensen genieten ook voordelen op andere manieren omdat ze vrij zijn van zelf-preoccupatie. Als individuen streven naar projectie van een overtrokken zelfbeeld, kunnen ze dat als een psychologische last ervaren. Een dergelijke last kan leiden tot de behoefte een uitweg te vinden door destructief gedrag zoals drugsmisbruik, masochisme, dieetstoornissen of, zelfs, zelfmoord. Een bescheiden benadering, in het bijzonder wanneer die vergezeld gaat van de mogelijkheid voor zelftranscendentie, zou dit nadeel moeten uitsluiten.

De nederige persoon kan emotionele en psychologische energie sparen doordat hij niet continu zijn zelfbeeld tegen aanvallen hoeft te verdedigen.

Nederigheid wordt geassocieerd met een gezonde zelfachting en een positieve kijk op eigen behoeften. Nederigheid betekent het helder zien van onszelf en van onze capaciteiten. Nederigheid is nodig om de waarheid te zien zowel die over onszelf als over de aard van de werkelijkheid. Zij geeft een relatief beperkte focus op het eigen ik en heeft de eigenschap ‘zichzelf te vergeten’.
Nederige mensen demonstreren gewoonlijk hogere niveaus van dankbaarheid, vergeving, spiritualiteit en algemene gezondheid. In interpersoonlijke relaties, verschaffen nederigheid en empathie een manier om conflicten op te lossen doordat het waarschijnlijk is dat vergevingsgezindheid en verzoening aanwezig zijn.
Als je hoog scoort in nederigheid ben je er goed in anderen de eer te geven of op de voorgrond te plaatsen. Omgekeerd leidt dit ertoe gewaardeerd en geliefd te zijn: de nederige persoon maakt makkelijk vrienden. Nederigheid beschermt je tegen het aannemen van egoïstische gedragsvormen, zoals arrogantie.
Nederigheid versterkt sociale relaties. Nederige mensen zijn ook behulpzamer, aangenamer en royaler. Studies hebben aangetoond dat nederigheid verbonden is met volharding, zelfregulering en vriendelijkheid.
Nederige mensen zijn ook minder bezorgd over de dood en tonen meer (religieuze) verdraagzaamheid.
Tenslotte heeft cross-cultureel onderzoek gesuggereerd dat bereidheid tot zelfkritiek, in gepaste mate, kan helpen om zelfverbeteringsdoelen op te zetten; persoonlijke tekortkomingen worden alleen aangesproken als we willen zien dat ze bestaan.
Echte nederigheid heeft te maken met een afwezigheid van arrogantie, (egoïstische) trots en narcistische aanspraken. Het houdt eerlijkheid met jezelf en gevoelige eerlijkheid met anderen in. Dat wil zeggen anderen geen ongewenst of nutteloos advies te geven, maar wel eerlijke feedback.
Wetenschappers zijn tot de conclusie gekomen dat het cultiveren van nederigheid geen sinecure is en dat het niet van de ene op de andere dag kan gebeuren. Niettemin is één van de grote beloningen van nederigheid een innerlijke vrijheid om zich te beschermen tegen die delen van ons karakter en gedrag die we van onszelf en anderen proberen te verbergen. Met andere woorden we ontwikkelen op die manier een kalm, begripvol en meedogend hart.
Echt nederige mensen zijn in staat tot dit soort gave omdat zij hun eigen sterktes en beperkingen zien en accepteren zonder defensief te zijn of te oordelen.
Dit is volgens onderzoekers van nederigheid een sleutelkenmerk van nederige personen dat een krachtig mededogen voor de mensheid cultiveert.
De voordelen van nederigheid beperken zich niet alleen tot leiders. Nederige mensen, bijvoorbeeld, weten effectiever met stress om te gaan en geven hogere niveaus van fysiek en mentaal welzijn aan. Ze tonen ook grotere vrijgevigheid, behulpzaamheid en dankbaarheid, allemaal eigenschappen die ons kunnen helpen dichter bij anderen te staan.


In scherpe tegenstelling met wat kan gebeuren in geval van sterke gevoelens van aanspraak, kan een bescheiden zelfbeeld conflict-escalatie voorkomen. Na een confrontatie kan een bereidheid naar eigen zwakke punten te kijken, aanleiding zijn om vergeving te zoeken en te schenken. Mensen zijn meer vergevingsgezind in de mate dat ze inzien dat ze dezelfde fout hadden kunnen maken als die hun aangedaan is (zie het gedicht van de Romeinse keizer Marcus Aurelius).
Onderzoek van Scripps College heeft gevonden dat nederigheid met openheid tegenover andere personen, kenotische empathie genaamd, de sleutel is voor een florerende gemeenschap en een functionerende democratie. Ze is interactief en interpersoonlijk, eerder dan intellectueel en houdt de bevestiging in van de waarde en waardigheid van mensen, zelfs, en in het bijzonder, in de afwezigheid van gedeeld begrip.
Het is duidelijk dat nederig-/bescheidenheid een groot aantal voordelen bezit, op zichzelf en nog meer in vergelijking met de nadelen van de ondeugd trots, arrogantie of narcisme.
Het is dus zaak nederigheid en bescheidenheid te promoten in opvoeding en gedrag.

 

                                    Deel 3. Corresponderende ondeugden

 

3.1 Algemeen

Nederigheid, eerder dan de constatering van bepaalde gedachten of gedrag, kan ook aangegeven worden als de afwezigheid van een defensieve houding of van ondeugdelijk gedrag zoals hoogmoed, arrogantie, narcisme en andere vormen van zelfverheerlijking.
We hebben van het begin af gezegd dat deugden en corresponderende ondeugden gezamenlijk aangepakt moeten worden. We staan maar zelden op het nulpunt tussen deugd en ondeugd, meestal meer in de richting van de ondeugd dan andersom en het is dus zaak de ondeugd te bestrijden om de deugd eigen te worden.
Corresponderende ondeugden bij nederigheid zijn: hoogmoed, narcisme, ijdelheid, verwaandheid en arrogantie. Bij bescheidenheid: onbescheidenheid, pretentie, schaamteloosheid, machtszucht, brutaliteit, hoogmoed en zelfvoldaanheid. Dus er is een flinke overlap tussen de compenserende ondeugden van nederigheid en bescheidenheid.
Recent onderzoek suggereert dat ‘trots’ geconcipieerd en ervaren wordt op twee verschillende manieren. De eerste, ‘authentieke trots’ wordt geassocieerd met gevoelens van zelfvertrouwen, eigenwaarde en productiviteit en is positief gecorreleerd met een sociaal wenselijk persoonlijkheidsprofiel, gekenmerkt door extraversie, inschikkelijkheid, nauwgezetheid, emotionele stabiliteit en een hoge zelfachting.
Personen met een hoge graad van authentieke trots hebben een groter gevoel van doelgerichtheid in het leven. Ze letten niet alleen op hun eigen kwaliteiten, maar ook op grotere sociale problemen.
Authentieke trots komt voor uit het nemen van verantwoordelijkheid voor een specifieke actie die als positief en sociaal waardevol wordt beschouwd. Men krijgt een gevoel van trots door het doen van dingen waartoe men in staat is, en die inspanning en vastberadenheid vragen. Het resultaat is grotere zelfwaardering.
De huidige westerse cultuur, anders dan de Middeleeuwse, moedigt, onder het mom van zelfwaardering, het nastreven van trots aan. Als men de schuld van sociale misstanden, zoals drugsverslaving en geweld, probeert te plaatsen, wijst de moderne wereld vaak naar geringe zelfwaardering. Individuen zien authentieke trots nu niet alleen als acceptabel maar ook als waardevol. Gunstig over zichzelf oordelen kan voordelen opleveren zoals positieve gevoelens en zelfvertrouwen om doelen na te streven. Door aandacht te vestigen op de voordelen van positieve waardering van het eigen ik, kunnen we evenwel makkelijk de gevaren over het hoofd zien, in ieder geval de voordelen van de pretentieloze karaktersterkte nederigheid/bescheidenheid.
De tweede manier, ‘egoïstische trots’ of ‘hoogmoed’ wordt gekenmerkt door egoïsme en arrogantie en gaat samen met onvriendelijkheid, agressie, lage zelfachting en schaamte.
Arrogantie, hoogmoed en egoïstische trots worden in veel onderzoek door elkaar gebruikt. Wij volgen dat voorbeeld.
Egoïstische arrogantie geeft een agressieve (tegenover assertieve), gesloten houding en is een masker voor onzekerheid. Het gaat vaak gepaard met narcisme, onzekerheid en onvoldoende vertrouwen voor zelfonderzoek. Verwaandheid en ijdelheid getuigen eveneens van onzekerheid. Bijgevolg dienen zelfrespect, zelfwaardering en eigenliefde vergroot te worden. Volgens Amerikaanse staatsman en filosoof Benjamin Franklin was hoogmoed de moeilijkste van de ondeugden om te overwinnen!
Arrogantie komt voort uit trots niet op basis van bepaalde acties, zoals authentieke trots, maar op basis van de hele persoon. Egoïstische trots houdt verband met narcisme, waarbij belangrijke acties niet het gevolg zijn van inspanning, maar van een misplaatst gevoel van een superieure status.
Egoïstische trots betekent een trots beeld van ons zelf hebben, eerder dan wat we in werkelijkheid zijn. Het steunt op een vervreemding van het ik en vormt daarbij een kloof tussen zoals we zijn en het zelfbeeld dat we hebben. Die trots staat dus in de weg om dingen te zien zoals ze werkelijk zijn.
De twee typische reacties op ‘gewonde’ trots zijn schaamte en vernedering.
Egoïstische trots of hoogmoed (hubris) wordt algemeen beschouwd als de oorspronkelijke en ernstigste van de zeven doodzonden en, erger nog, de oorsprong van de andere doodzonden. Ze wordt gezien als het verlangen om belangrijker of aantrekkelijker te zijn dan anderen, het niet willen toekennen van verdiende complimenten aan anderen en uitzonderlijke eigenliefde. Hoogmoed is trots die zonder eerlijke verdienste gebruikt wordt om innerlijke onzekerheid te verjagen. Misschien het meest bekende voorbeeld is het verhaal van Lucifer, waarbij zijn trots (wens om met God te concurreren) zijn val uit de hemel veroorzaakte en leidde tot zijn transformatie in Satan.


Er is ook een verband tussen nederigheid, arrogantie en macht. Mensen associëren soms trots, ook egoïstische trots, met macht en deskundigheid, wat op zijn beurt weer leidt tot respect. En macht is daarbij een potentiële vijand van nederig/bescheidenheid. Macht kan een corrumperende invloed hebben op ons gedrag. Dacher Keltner zegt dat macht ons minder afhankelijk maakt van anderen.
Macht corrumpeert omdat het leidt tot:
– empathie tekorten en verminderde morele gevoelens;
– impulsief zelfbelang;
– onbeleefdheid en gebrek aan respect en
– verhalen over uitzonderlijkheid.

Er zijn 5 manieren om te stoppen macht te misbruiken:
– bewustzijn van je gevoelens van macht;
– oefenen in nederigheid. Hoe meer we onze macht anderen te beïnvloeden, met bescheidenheid benaderen, hoe groter onze macht is;
– zich concentreren op anderen en op allerlei manieren geven;
– oefenen in respect. Door anderen te respecteren, maken we hen waardig;
– verander de psychologische context van machteloosheid: bijvoorbeeld in de vorm van vrouwenemancipatie, minder ongelijkheid en antiracisme.

3.2 Narcisme

De ondeugden hoogmoed, arrogantie en narcisme zijn traditioneel de tegenhangers van de deugd nederigheid. Narcisme is de laatste jaren verder bestudeerd; omdat het een belangrijke ondeugd is, besteden we er hier verdere aandacht aan.
Narcisme ligt op een continuüm van gezond tot pathologisch. Gezond narcisme (authentieke trots) is onderdeel van normaal menselijk functioneren. Het kan gezonde eigenliefde en zelfvertrouwen betekenen, gebaseerd op echte prestaties, de capaciteit om tegenslagen te overwinnen en om steun te putten uit interpersoonlijke relaties. Terwijl het moeilijk kan zijn voor narcisten om duurzame relaties op te bouwen, hebben ze enkele voordelen in het begin van sociale contacten. Narcisme is dan geassocieerd met grotere extraversie, een bepaalde stijl van humor en charmant gedrag. Narcisten kunnen in het begin charmant gevonden worden. Narcisten ontlenen enkele voordelen aan hun verheven zelfachting, zoals een geringe sociale vrees en hoge zelfachting. Ze omgeven zichzelf met bewonderaar(ster)s en proberen aan te pappen met populaire en aantrekkelijke anderen. De charmes van een narcist worden echter snel doorzichtig en laten bij anderen de indruk achter van oppervlakkigheid, vijandigheid en arrogantie. Narcisme wordt een probleem wanneer het individu gepreoccupeerd raakt met zichzelf, uitzonderlijke bewondering en goedkeuring van anderen nodig heeft en geringschatting toont voor de gevoelens van anderen.
Tracy heeft onderzoek gedaan dat aangeeft dat groepsleden die trots gedrag tentoonstellen, authentiek of egoïstisch, vaak als leiders worden aangewezen. Ze zijn disproportioneel vertegenwoordigd in leidende functies, wat in geval van narcisten nadelen kan opleveren voor het constructief functioneren van de groep. Bij taken waar deductieve logica een rol speelde, hadden narcistische leiders betere resultaten, zelfs als groepsleden ze niet aardig vonden en het lidmaatschap van de groep niet op prijs stelden. Leiders met authentieke trots aan de andere kant hadden betere groepsresultaten als het ging over creativiteit of innovatie. Ze waren ook meer geliefd en groepsleden waardeerden hun werk meer.
Zowel narcisten als depressieve mensen zijn voortdurend met zichzelf bezig. Narcisme is een trots die onterecht wordt aangenomen om een innerlijk gevoel van onzekerheid te verdrijven. De trots van narcisten gaat niet over het zich goed voelen, maar over het vermijden zich slecht te voelen. Ze zijn kwetsbaar voor schaamte, hebben problematische relaties en weinig nauwe vrienden.
Als de narcist niet de gewenste aandacht krijgt, kunnen drugsverslaving en ernstige depressies optreden.
Te veel zelfvertrouwen, of erger nog, een wiebelig zelfbeeld, is een kenmerk van narcisme. Dat is in veel opzichten het tegendeel van nederigheid. Het ego van narcisten is heel gemakkelijk te kwetsen, ze zoeken dan ook voortdurend reparerende bevestiging.
Narcisten hebben ook geen duidelijk beeld van hun goede en slechte eigenschappen. Ze blazen hun positieve eigenschappen op en geven anderen de schuld van hun fouten.
Narcisme bestaat in gradaties en we onderscheidden eerder ‘authentieke’(positieve) trots van ‘egoïstische (negatieve) trots
(N.B. Je kunt de Nederlandse Narcissistic Inventory Test doen bij Quest op: https://tests.quest.nl/psychologie)
Narcisme is geïdentificeerd met een onzekere zelfwaardering, wat suggereert dat narcisten waarschijnlijk flink wat energie spenderen om hun opgeblazen zelfbeeld in stand te houden.
Narcisme als zeldzame persoonlijkheidsstoornis (NPD) is in 1980 toegevoegd aan het psychiatrisch handboek DSM-III.
Het is moeilijk om degelijke statistieken over het voorkomen van NPD te vinden. Dit komt omdat weinig mensen met NPD, behandeling zoeken. En als ze het wel doen, ontkennen ze dat ze narcistische symptomen of persoonlijkheidstrekken hebben. Volgens de DSM wordt een half tot één percent van de algehele bevolking gediagnosticeerd met NPD. Onder de klinische bevolking varieert het aandeel tussen de 2 en de 16%. In de loop van het leven zou NPD bij 6.2 % van de bevolking voorkomen, meer bij vrouwen (7.7%) dan bij mannen (4.8%). Het raakt typisch meer jongeren dan ouderen.
Een narcistische persoonlijkheidsstoornis is tweezijdig. Aan de ene kant staat een opgeblazen gevoel van zelfbelang en zucht naar bewonderd worden centraal, aan de andere kant is er sprake van een extreem gevoel van minderwaardigheid en onzekerheid. Narcistisch gedrag is vaak lastig te herkennen.


Een aantal narcistische kenmerken samengevat op een rij:
• Verslaafd aan aandacht. Iemand met een narcistische persoonlijkheidsstoornis wil constant bewonderd worden.
• Arrogantie, een groot ego. Mensen met narcisme zijn ervan overtuigd dat zij ‘bijzonder’ zijn en hebben illusies van onbegrensd succes;
• Gebrek aan emoties en aan empathie
• Gespeeld charmant
• Agressief gedrag; geen grensafbakening
• Machtswellust en uitbuiting van anderen
• Gebrek aan schuldgevoelens of berouw
• Extreem jaloers
• Schaamteloos
• Overdreven rechten en aanspraken
Er zijn nog andere narcistische symptomen; diep van binnen zijn mensen met narcisme vaak eenzaam, kwetsbaar en hebben ze een groot minderwaardigheidsgevoel. Mensen met narcistische kenmerken zijn dan ook erg gevoelig voor krenking en afwijzing. Kritiek op hun gedrag leidt in hun gedachten vaak tot het onderuithalen van hen als persoon. Ze reageren dan vaak met woede en verbergen daarmee de onmacht, onzekerheid en schaamte die ze diep van binnen voelen. In tegenstelling met wat algemeen gedacht wordt, is defensieve zelf hoogachting, niet lage zelfachting, verbonden met meer gewelddadig gedrag.
Daarbij komt dat ze grote moeite hebben met het verdragen van echte intimiteit, omdat dan wordt verlangd dat zij zich kwetsbaar tonen.


Oorzaken van narcistische persoonlijkheidsstoornis ( NPD).
Onderzoekers weten niet zeker wat de oorzaken van NPD zijn. Er zijn veel theorieën over. De meeste specialisten onderschrijven een bio-psychosociaal model van oorzaken, wat wil zeggen dat de oorzaken waarschijnlijk te wijten zijn aan een combinatie van biologische en genetische (erfelijke) factoren, sociale factoren (hoe iemand omgaat in vroege jaren met gezin, vrienden en andere kinderen) en psychologische factoren (persoonlijkheid en temperament, gevormd door omgeving en aangeleerde methoden om met stress om te gaan).
Sommige wetenschappers hebben narcisme als een ‘moderne epidemie’ bestempeld. Bepaald onderzoek geeft aan dat er de afgelopen decennia een maatschappelijke verschuiving is geweest van het collectieve naar het individuele. NPD schijnt toe te nemen; het voorkomen van NPD zou in het eerste decennium van deze eeuw verdubbeld zijn. NPD komt meer voor onder jongere volwassenen, wat zou kunnen aangeven dat het de laatste tijd toegenomen is onder jongeren. Slechts drie percent van mensen boven de 65 jarige leeftijd had in onderzoek enige ervaring met NPD, terwijl tien procent dat had bij jongeren tussen twintig en dertig jaar. Deze aanwijzing is des te sterker omdat NPD pas geconstateerd kan worden vanaf het 18de jaar.
Een andere onderzoek (Ho et al) bevestigt wat we al weten over trends in levensduur van narcistische en egocentrische eigenschappen. Jonge volwassenen in deze studie zijn mogelijk al in een stadium geweest wanneer het geloof in hun onoverwinnelijkheid aan het veranderen was als gevolg van ervaringen waarbij ze harder moesten werken dan ze verwacht hadden. Met het vorderen in leeftijd maken mogelijk de meeste mensen dit soort verandering mee, zodat tegen middelbare leeftijd, zelfwaardering meer afhankelijk wordt van waar men werkelijk toe in staat is.
Opvoeding en omgeving spelen een belangrijke rol. Kinderen worden niet geboren met een narcistische persoonlijkheid maar ontwikkelen deze geleidelijk. Kinderen worden door hun ouders makkelijk op een voetstuk geplaatst en kunnen zo narcistische trekken krijgen. Narcisme zou pas voor het eerst tot uiting komen wanneer kinderen rond de zeven jaar oud zijn. Op die leeftijd leren ze een oordeel over zichzelf vellen door zich met anderen te vergelijken. Rond die leeftijd is het ook mogelijk om narcistische trekken te stimuleren, iets wat we in de afgelopen decennia meer zijn gaan doen. Sommigen zien dit als een uitvloeisel van de neoliberale filosofie die onder invloed van theoreticus Ayn Rand en de Chicago School sterk verspreid is geworden in de (westerse) wereld.
Reality TV shows hebben een grote narcistische ‘content’, zowel qua personages als qua gedrag en daar kijken veel jongeren naar. Bij kinderen zou meer aandacht aan empathie gegeven dienen te worden. De meeste ouders proberen hun kinderen te leren om aardig te zijn. De algemene culturele richting is evenwel ze aan te moedigen succes te hebben en in zichzelf te geloven, in plaats van aandacht voor anderen te hebben.
Er zijn ook aanwijzingen dat sociale media zoals Facebook tot haantjesgedrag aanleiding geven.


Kun je een narcist veranderen?
Aangezien narcisme is gebaseerd op bepaalde kernovertuigingen die mensen in hun jeugd ontwikkelen, kan het ook worden afgeleerd, zeggen geleerden. Met hulp van vrienden of partners kunnen narcisten grip krijgen op hun gevoelens. Onderzoek levert daarvoor twee strategieën aan. Zo kan het superioriteitsgevoel van een narcist afnemen wanneer hij of zij oefent om meer naar zichzelf te kijken. Door na te denken over persoonlijke groei, leer je hoe je dingen bij jezelf kunt verbeteren. Dat vermindert de behoefte om telkens beter dan een ander te willen zijn. Ook het vormen van warme, hechte relaties kan een narcist helpen. Bij een langdurige intieme relatie kunnen superioriteitsgevoelens afzwakken en plaats maken voor wederkerige gevoelens van waardering en liefde. Daarbij moet de eerste stap wel zijn dat men bereid is zich te verplaatsen in een ander en een empathische of compassievolle houding wil aannemen. Dat is lastig want gebrekkige empathie bij narcisten is geen kwestie van niet kunnen maar van niet willen. We moeten onszelf niet voortdurend op een voetstuk plaatsen en dat begint bij de opvoeding van kinderen (thuis, op school en in het sociale leven).
Persoonlijkheidsstoornissen zijn moeilijk te behandelen. Mensen met NPD zijn niet op behandeling uit en zijn vaak hoogst defensief over hun narcisme. Zelfs als ze behandeling ondergaan, kunnen ze er moeite mee hebben om hun narcistische trekken te erkennen. Of ze gebruiken therapie als een manier om bewondering op te wekken of anderen de schuld te geven van hun moeilijkheden. Mensen met NPD kunnen charmant en manipulatief zijn.
Op interpersoonlijk terrein vinden we op langere termijn grote nadelen van narcisme. Daar schijnt nederigheid een betere optie te zijn. Als mensen niet te veel in beslag worden genomen door het handhaven van heel positieve zelfachting, zullen ze niet tegen anderen uitvallen die die zelfachting bedreigen of uitdagen. Narcisten scoren hoog op metingen van concurrentie, overheersing, vijandigheid en woede. Bescheiden zelfachting daarentegen kan conflict-escalatie voorkomen of verminderen.
Na een misstap, nodigt de bereidheid naar zijn fouten te kijken mensen uit vergeving te zoeken en te geven. Mensen zijn meer vergevingsgezind in de mate waarin ze kunnen erkennen dat ze eenzelfde fout hadden kunnen begaan als hun zelf aangedaan is. Narcisme daarentegen is negatief gerelateerd met het zoeken van vergeving.
Narcisten zijn ook eerder bereid om zich op manieren te gedragen die interpersoonlijke conflicten veroorzaken, zoals vreemd gaan. En met de eer gaan strijken van partners bij gezamenlijke projecten. Empathie, zorg en betrokkenheid correleren negatief met narcisme. Narcisten hebben ook moeite om dankbaarheid te erkennen of uit te drukken.
Van een sociaal standpunt gezien, zijn gevoelens van aanspraken en rechten een bijzonder belangrijk onderdeel van narcisme. Narcisten vinden dat ze recht hebben op speciale behandeling en andere voordelen en ze zijn er op gespitst om alles te vergaren waar ze denken recht op te hebben.

3.3 Dodelijke ondeugden (Gabrielle Taylor)

Gabrielle Taylor schreef een diepgaand boek (Deadly Vices) over ondeugden. We citeren en verwijzen daar regelmatig naar in deze sectie. Van speciaal belang voor ons hier is de ondeugd egoïstische trots, vroeger hoogmoed (Eng. hubris) genoemd. Volgens haar zijn er drie soorten trots en die zijn niet allemaal corrumperend. Zij verwijst naar de Engelse filosoof David Hume, die het duidelijk vond dat trots niet altijd een ondeugd is en dat het vaak geprezen is als een deugd. Maar het is zowel beschouwd geweest als een volmaakt begerenswaardige deugd, waarschijnlijk als ‘authentieke trots’, als een absoluut vernietigende ondeugd. Zich trots voelen over het een of ander bij een speciale gelegenheid kan best helemaal onschuldig of zelfs gunstig zijn voor degenen die die emotie ervaren, b.v. een fraai verzorgde tuin of succesvolle kinderen. Gevoelens van trots richten zich uiteindelijk op de eigen persoon. Emotionele, authentieke trots van dit soort, eerder besproken, is niet direct relevant voor trots als deugd of ondeugd. Trots van dit soort drukt een passend gevoel van onze eigen kracht uit en komt dus neer op terechte zelfachting.
Er kunnen ten minste drie hoofdtypes van negatieve trots onderscheiden worden; die zijn ijdelheid, verwaandheid en arrogantie. Ieder van deze types bestrijkt meerdere gevallen en elk individu dat ijdel, verwaand of arrogant is kan dat meer of minder zijn. Volgens Taylor hebben ze gemeenschappelijke kenmerken, terwijl arrogantie het meest dodelijke van de drie is.
Het overheersende kenmerk van een totaal ijdel persoon is de fascinerende zorg om haar verschijning en uiterlijk, hoe ze over komt op anderen. Veel tijd en energie wordt gespendeerd om voor anderen en zichzelf de realiteit te verbloemen. Meest voor de hand liggend, maar niet alleen, is de uiterlijke verschijning van de persoon, die het centrum van aandacht en zorg is. Ze zijn bovenal bezorgd over de indruk die ze maken op de wereld om hen heen; zij zien hun verschijning als een manier om lof en applaus te oogsten, waarop zij dan op hun beurt kunnen reageren met een versterkte zelfachting. Een dergelijke houding is niet die van een persoon die een solide zelfwaardering heeft. Integendeel, zij zoekt haar waarde in het oordeel van anderen. Dit plaatst haar in een precaire situatie, want de reactie van anderen is iets waar je niet op af kunt gaan, vooral als vleierij, in plaats van eerlijke overtuiging, de ijdele behaagt. Het gehoor kan inderdaad wispelturig en onbetrouwbaar zijn; bewustzijn van die instabiliteit leidt op zijn beurt weer tot onzekerheid bij de ijdeltuiten, een vicieuze cirkel. In hun constante zoektocht voor specifieke reacties, zien ijdele personen anderen alleen maar als een potentieel gehoor waar bewondering uit gepeurd kan worden, een situatie die het onmogelijk maakt correcte persoonlijke relaties op te bouwen.
Verwaande personen lijken veel op ijdele mensen in dat zij ook van anderen afhankelijk zijn om de overtuiging van hun eigen uitmuntendheid te handhaven, maar zij verschillen in de aard van hun afhankelijkheid. Terwijl ijdelen anderen nodig hebben om een geflatteerd beeld van zichzelf te krijgen, gebruiken verwaanden anderen om hun eigen superioriteit vast te stellen. Verwaande personen kijken naar anderen om in diens minderwaardigheid hun eigen superioriteit te bevestigen. Maar een zelfachting die continu bevestiging nodig heeft is een valse zelfachting.
Bij arrogante trots (hoogmoed) speelt vergelijking geen rol: het is de trots die een belangrijkheid pretendeert die het niet heeft. Een ander onderscheid met ijdelheid en verwaandheid is dat arrogantie volledig naar zichzelf verwijst. Wat het des te dodelijker maakt.
Net als ijdelen substitueren arrogante personen, illusie voor realiteit, maar anders dan hen, zijn ze onverschillig voor bewondering en goedkeuring van anderen. Hun zelfvertrouwen heeft geen behoefte op deze manier of door vergelijking gevoed te worden.
Alle vormen van trots hebben betrekking op een relatie van zelf en de ander. IJdelheid en verwaandheid zijn ondeugdelijk in dat ze, op verschillende manieren, deze relatie verzieken en daardoor een gewicht aan hun eigen positie toekennen, die in het geheel niet in verhouding staat met het belang wat ze aan anderen toekennen, wiens rol voornamelijk is om in hun egoïstische behoeften te voorzien. In hun afhankelijkheid van anderen erkennen ijdelen en verwaanden hun wederzijdse bestaan. Arrogante trotsen, echter, schijnen niet die steun van anderen nodig te hebben. Zij zien zichzelf als superieur en uniek, op een verschillend niveau. Zij zijn exclusief op zichzelf gericht; hun wereldbeeld is het beeld van zichzelf in de wereld
Er zijn diverse kanten aan de misvattingen van de arrogante trotsen. Ze denken van zichzelf dat ze een waardensysteem hebben dat superieur is aan dat van anderen. Maar dit is niet het geval; integendeel arrogante personen kunnen helemaal geen correcte grip op de wereld van waarden hebben, omdat ze geen toegang hebben tot enige vorm van objectiviteit, en bijgevolg geen maatstaf hebben om onderscheid te maken tussen subjectieve en objectieve waardenbepalingen. Ten tweede, waar er geen mogelijkheid is voor subjectief/objectief onderscheid, is er ook geen mogelijkheid voor kennisverwerving. Er kan geen beroep worden gedaan op wat voor waarheidscriteria dan ook, terwijl het bezit daarvan een noodzakelijke voorwaarde voor kennis is. Arrogante trotsen kunnen noch kennis van anderen, noch van zichzelf hebben als waardenbepalende personen. Evenwel, zelfkennis hangt tenminste af van het ernstig nemen van de reactie van anderen op zichzelf en daar zijn arroganten niet toe in staat. Tenslotte brengt het gebrek aan die faciliteit de onmogelijkheid met zich mee van welke zelfontwikkeling dan ook. Hun situatie is volledig statisch. Gegeven bovenstaande eigenschappen moet het duidelijk zijn dat arrogante personen lijden aan een verschrompeld zelf, beroofd als ze zijn van constructieve relaties met anderen en essentiële soorten kennis. Het contrast is dan ook groot tussen hun fantasiezelf en hun echte zelf. Arrogante personen zien zichzelf als god en daarom als perfect. Hun kernverlangens zijn dan ook om die positie te bevestigen en in stand te houden. Dat is een verlangen maar überhaupt verlangens te hebben is een moeilijkheid voor arroganten. De weg naar overleving is afgesloten en zelfvernietiging is inherent in de situatie van arrogante trotsen.
IJdelen en verwaanden zoeken overduidelijk naar steun voor hun zelfbeeld en daarom is het duidelijk dat zij niet zeker zijn van hun situatie. Zij zijn betrokken in een proces van constante herbevestiging van hun waarde door het vermijden van zelfkennis. Arrogante trotsen schijnen niet de behoefte aan een dergelijke bevestiging te hebben. Sinds natuurlijk geen van hun waarderingen echt zijn, kan hun zelfbeoordeling ook niet ernstig genomen worden, maar dat wil niet zeggen dat ze zichzelf niet veilig wanen in hun superioriteitsgevoelens. Maar omdat ze zichzelf in een dermate geïsoleerde situatie hebben geplaatst is elke bedreiging van hun zelfbeeld uitgesloten. Ze hebben geen behoefte aan geruststelling omdat ze zichzelf helemaal beschermd hebben door hun onaantastbare fantasie. Verre van het aangeven van een gevoel van zekerheid, wijzen zulke stappen eerder op een weigering om het probleem van een waardevol zelf onder ogen te zien. Misschien dat dit de trotse arroganten het recht geeft de positie te bekleden van de dodelijkste van alle ondeugden.
Van de arroganten, de jaloersen, de rancuneuzen en de wellustigen kan gezegd worden dat de verlangen-structuur van hun ondeugd zodanig is dat, op onderscheiden manieren, ze geneigd zijn tot agressief gedrag, dat schadelijk is voor anderen.

 

                                 Deel 4. Ontwikkeling bescheidenheid

 

In ons dagelijkse leven nemen we niet vaak de tijd om te experimenteren met ons gedrag. We vinden dat iets goed genoeg werkt en houden het daarbij. Om te veranderen hebben we inzicht in onszelf en motivatie nodig!
Auteurs, onder wie de bekende gelukonderzoeker Sonja Lyubomirsky, betogen dat nederigheid niet alleen een stabiele persoonlijkheidseigenschap hoeft te zijn, maar dat mensen weleens een nederige bui kunnen hebben. Bijvoorbeeld bij de geboorte van een kind, bij een religieuze ervaring, als iemand iets groots verricht of als mensen diep contact maken met iemand die vergelijkbare problemen heeft. Dit is een hoopvol idee, menen de psychologen: als nederigheid niet louter een stabiele eigenschap is, zou je het in theorie bij mensen kunnen aanleren en cultiveren. Als je weet waarmee het samenhangt en waaruit het precies bestaat.
Als zelfontwikkeling gezien wordt als een gemotiveerde en deels controleerbare strategie, schijnt volgens VIA, nederigheid binnen het bereik van de meeste mensen te liggen.
Thumos is Grieks voor het bezielde motivatie gevoel. In het Superbetter spel spreekt men van uitdaging. Het kan ook door woede gevoed worden. Lichamelijke conditie, lichaamsbeweging en gymnastiek wegen mee in de bereidheid om uitdagingen te accepteren. Alleen al tien keer je vuisten boven je hoofd ballen geeft al een kick voor verdere actie.
We hebben eerder gezien dat de deugd nederig/bescheidenheid grote potentiële voordelen heeft, zowel voor individuen als voor de maatschappij in het algemeen. In een tijd dat steeds meer mensen gemotiveerd schijnen te zijn door aanspraken/rechten en narcisme – en deze kwaliteiten in anderen vaak zelfs gewaardeerd schijnen te zijn – hebben we als tegengif nederig/bescheidenheid nodig voor de sociale problemen die met isolement en arrogantie gepaard gaan.
Maar hoe kunnen we die cultiveren? De resultaten van recent onderzoek over nederigheid zou ons kunnen helpen nederiger te worden, maar suggereren tegelijkertijd dat er grenzen zijn aan wat de wetenschap ons over nederigheid kan vertellen. Wetenschappers wantrouwen eigen verslagen (self-reports) over nederigheid. Misschien moeten we onderscheid maken tussen lange en korte-termijn aanpak van nederigheid. De laatste schept ons met het probleem op dat kortdurend methoden duurzame vorming moet opleveren.
Deugdzame activiteiten dienen zo veel mogelijk overeen te stemmen met de vier kardinale deugden. Promotie van nederig/bescheidenheid moet gebeuren volgens de deugdethiek en de meest hoogstaande morele principes.

4.1 Langere termijn aanpak

Jong geleerd, oud gedaan!
De VIA heeft als hypothese dat de factoren die een veilige gehechtheid met anderen teweeg brengen, ook de basis voor nederigheid leggen.
Gedegen geborgenheid geeft een gevoel van veiligheid die kan dienen als een stootblok tegen de gevolgen van negatieve feedback. Een gevoel van veiligheid zal op zichzelf echter onvoldoende zijn om nederigheid te veroorzaken omdat een sterk geborgen persoon arrogant zou kunnen worden wanneer die geen realistische feedback krijgt. Om nederig te worden is het essentieel dat een kind in zijn opvoeding zowel positieve als constructieve negatieve feedback krijgt. Dergelijke lessen zouden kunnen komen van ouderlijk voorbeeldgedrag, of van nederig-makende feedback. Realistische feedback, van ouder of leraar, over sterktes en zwaktes zouden speciaal nuttig kunnen zijn, in het bijzonder als die overgebracht wordt in een sfeer van zorg en respect. Andere bronnen van nederig makende feedback kunnen zijn: ontzag-inboezemende ervaringen, onderwijsmethoden die de grenzen van menselijke kennis benadrukken, of situaties waarin de persoon met mislukking of ontgoocheling te maken krijgt.
Wat waarschijnlijk niet goed zou werken voor het aanleren van nederigheid zouden opvoedings-of onderwijsmethoden zijn die: a/ een sterke nadruk leggen op prestatie, uiterlijk, populariteit of andere externe bronnen van zelfwaardering, in het bijzonder wanneer die gecombineerd worden met perfectionistische prestaties; b/ onjuiste, uitzonderlijke lof of kritiek; c/ veelvuldige vergelijking van het kind met broers/zussen of andere leeftijdsgenootjes; d/ communiceren met het kind dat hij of zij beter of slechter is dan andere kinderen. Zulke praktijken zouden het kind er toe kunnen bewegen externe bevestiging voor een gevoel van geborgenheid te zoeken, en ze zouden het kind kunnen aanmoedigen om concurrerende, negatieve vergelijkingen te maken.
Omdat identiteitsontwikkeling een noodzakelijke voorwaarde is voor de aanwezigheid van nederigheid of bescheidenheid, zullen factoren die dit proces faciliteren ongetwijfeld de ontwikkeling van deze twee deugden stimuleren: het verschijnsel van gehechtheid, de ontwikkeling van een zelfgevoel, de opkomst van onafhankelijkheid in de kindertijd, het openstaan voor nieuwe ervaringen, ervaring met beslissingen maken en levensbezinning en integratie op hogere leeftijd. Democratisch ouderschap bevordert de identiteitsontwikkeling van adolescenten; autocratisch en vrijblijvend ouderschap doen dat niet.
Verbondenheid met gezin en familie bevordert identiteitsvorming. Stimulerend gedrag, zoals uitleg, empathie en verdraagzaamheid, bevorderen identiteitsontwikkeling beter dan remmend gedrag, zoals veroordelen en ontwaarden.
Deze factoren en andere bevorderen de ontwikkeling van nederigheid en bescheidenheid slechts indirect. Directe invloeden, zowel positief als negatief, op deze deugden zijn tot nu toe niet onderzocht.
Een aantal studies suggereert een bescheidener zelfpresentatie bij vrouwen dan bij mannen. Vanwege de metingsproblemen rond nederigheid, heeft VIA geen gegevens die rechtstreeks geslachtsverschillen in nederigheid aangeven.
Er is een hele batterij aan mogelijkheden om mensen te stimuleren deugdzame gevoelens en houdingen te ontwikkelen.
In dienst van accuraatheid, schijnen mensen bereid te zijn om wat negatieve feedback te accepteren.
Godsdienstgerichtheid promoot nederigheid door zelftranscendentie. Eenvoudigweg zich klein of afhankelijk voelen (b.v. christendom) zou misschien niet voldoende zijn om te leiden tot de niet-defensieve positie die we met nederigheid associëren. In feite zou een constant gevoel van omlaag gehaald te worden, sommige individuen tot een status van schaamte of onbelangrijkheid kunnen brengen. Voor religies om nederigheid te promoten moeten ze mensen aanmoedigen om zich niet alleen als klein te zien maar ook als waardevol en geborgen.
Alcohol Anonymous, karakterontwikkelingsprogramma’s, spirituele disciplines en psychotherapeutische ingrepen zouden ook effectief kunnen zijn in het versterken van nederigheid. Maar empirische tests, zegt VIA, ontbreken op al deze gebieden.
Hoewel empirische gegevens schaars zijn, suggereren bestaande theorie en onderzoek enkele strategieën die nederigheid-gerelateerde doeleinden zouden kunnen bevorderen zoals accuraatheid, zelfverwezenlijking en een bereidheid om zelfwaardering omlaag te schroeven op een bepaald terrein. Om accurate zelfwaardering te bevorderen, bijvoorbeeld, schijnt het essentieel te zijn om mensen eerlijke feedback te geven over zowel hun sterktes als hun zwaktes, bij voorkeur al vanaf jonge leeftijd. Methoden van de literatuur over eerbied en ontzag zouden gebruikt kunnen worden om competentie voor zelfverwezenlijking te vergroten. Stichtelijke christelijke literatuur suggereert een aantal gedragsmethodes die tegen zelfverheerlijking zouden kunnen werken, bijvoorbeeld nederige handenarbeid. Het zoeken naar vergeving of het bijhouden van een dankbaarheidsdagboek zouden eveneens nederig makend kunnen zijn als ieder van deze activiteiten mensen meer bewust maakt van hun verplichtingen aan anderen. Het smeden van nauwe relaties zou ook grotere nederigheid en bescheidenheid kunnen bevorderen. Bepaald onderzoek suggereert dat de zichzelf-dienende tendens verminderd of geëlimineerd wordt in het kader van vriendschappen
VIA veronderstelt dat al deze methoden, op zichzelf, onvoldoende zullen zijn om nederige geestesgesteldheden te verkrijgen, laat staan versterking van nederigheid als een karaktertrek, tenzij ze leiden tot een verandering in levensstijl. Deze conclusie is waarschijnlijk van toepassing op alle pogingen om welke karaktersterkte dan ook te vergroten, maar is bijzonder toepasselijk bij nederigheid.
Een ander potentieel probleem is dat als mensen feedback krijgen die tegenstrijdig of emotioneel pijnlijk te accepteren is, ze die informatie eenvoudigweg niet eigen maken.
Ieder van de voorgaande benaderingen zou contraproductief kunnen zijn als ze iemand hopeloos, beschaamd of onbelangrijk laten voelen, gevoelens die op hun beurt negatieve emoties of reacties kunnen oproepen. Mensen verdedigen zich vaak tegen een bedreiging (toiletten schoonmaken, voeten wassen) door zelfverheffing of door zich agressief te gedragen. Succesvolle nederigheidsoefeningen, kortom, vereisen een delicaat evenwicht: zij moeten een persoon aanmoedigen om zelffocus te reduceren of een nieuw zelfperspectief te krijgen zonder te voelen dat hun ego uitgewist of beschadigd wordt.
VIA is van mening dat mensen eerder bereid en in staat zijn om nederigheid te cultiveren als ze een gevoel van veiligheid of waarde hebben dat niet helemaal afhankelijk is van zelfwaardering. VIA suggereert daarom dat elke methode, hulpbron of relatie die iemand met alternatieve methoden zou voorzien om zich veilig te voelen, naast die van de zelfevaluatie, nederigheid zou faciliteren. Een gevoel van zekerheid zou kunnen komen van religie, van geborgenheid met de ouders of andere naasten die een onvoorwaardelijk positieve houding communiceren. Het zou ook nuttig kunnen zijn om rolmodellen te observeren die in staat en bereid zijn om, zonder overreactie, zowel positieve als negatieve informatie over zichzelf te accepteren. Afgezien van de gebruikte methoden, zou het doel zijn om het individu in staat te stellen zich voldoende veilig te voelen om niet-defensief zowel sterktes als zwaktes te erkennen.

4.2 Taylor

Om wegen te vinden om arrogante, egoïstische trots en narcistisch gedrag aan te pakken stond Taylor stil bij compenserende deugden, waar we hieronder verder op in gaan. In het volgende leunen we sterk op haar werk.
In het proberen te vinden van methoden om nederigheid en bescheidenheid te ontwikkelen, moeten we tegelijkertijd proberen manieren te vinden om de invloed van de ondeugdelijke tegenhangers van die twee deugden te beperken of te elimineren. We moeten dus proberen wegen te vinden om arrogante, egoïstische trots en narcistisch gedrag aan te pakken.
In hun houding tegenover zichzelf zijn ondeugdzamen zelfvernietigend. Een compenserende deugd zou dan op de een of andere manier heilzaam voor dat zelf moeten zijn; waar de ondeugden vernietigen en corrumperen, zou een compenserende deugd moeten genezen. De gerichtheid op zichzelf van ondeugdzamen wordt normaliter gezien als weerspiegeld in hun houding tegenover anderen. Op verschillende manieren en in diverse graden kunnen ze allemaal aangeduid worden als morele solipsisten (solipsisme is de filosofische leer dat alleen ons eigen ik en zijn bewustzijnsdaden bestaan); hun zelf-preoccupatie wordt gecomplementeerd door onverschilligheid tegenover anderen.
Zelfgenezing vereist het verwijderen van die onverschilligheid tegenover anderen. Ondeugdzamen waarderen zichzelf niet. Ze missen zelfachting, zelfrespect en eigenliefde. Dat zijn de geneeskrachtige deugden die ze allemaal nodig hebben. Maar om deze zelfs maar tot op een beperkt niveau te bezitten, is het nodig hun solipsistische positie op te geven. De morele solipsist slaagt er niet in anderen te zien als zelfstandige personen. Om anderen te erkennen moet je je zowel rekenschap kunnen geven van hun bewustzijn en ten minste af en toe een begeleidend gevoel erover hebben. Noem het transcendentie, waarvan er meerdere niveaus zijn. Het minste wat vereist is, is een verschuiving van de totale zelffocus.
Elementaire sympathie, de geschiktheid om zichzelf rekenschap te geven van de staat van bewustzijn van de ander buiten zichzelf om, is noodzakelijk voor het vermijden van moreel solipsisme en voor het bezit van een zelf-genezende deugd. Meer is vereist als het als een deugd moet worden beschouwd, want elementaire sympathie kan samengaan met een serie negatieve reacties. Om motivatie te verschaffen voor zijn positieve aanwending en zijn genezende invloed op de persoon te garanderen, moet elementaire sympathie gecomplementeerd worden door het zelf overstijgende gevoelens.
Dergelijke gevoelens spelen een rol in een vollere sympathievorm, maar in het bijzonder bij persoonlijke liefde en het is liefde dat een vooraanstaande kandidaat is voor de status van genezende deugd. De rol van liefde is verder speciaal van betekenis in deze context door de leerstelling dat ondeugd, liefde is die op diverse manieren gedegenereerd is. Bijgevolg is het belangrijk zelfrespect, eigenwaarde, eigenliefde en liefde voor de ander te ontwikkelen.
Zelftranscendentie, gerichtheid buiten zichzelf, is een noodzakelijke voorwaarde voor eigenliefde. Zowel liefde voor een ander als echte eigenliefde zijn genezende deugden, maar het is eigenliefde dat het meest van toepassing is op de situatie van ondeugdzamen. Vanuit dit gezichtspunt is zijn belangrijkste element het gevoel van eigenwaarde dat het inhoudt, een eigenwaarde die tenminste een zeker niveau van relatieve objectiviteit bevat. Het bezit van zelfachting zou de constante zoektocht naar zelfbescherming onnodig maken, waartoe ondeugdzamen veroordeeld zijn. Met een geringere behoefte aan zelfbescherming is er ook een geringere behoefte aan het web van zelfbedrog waarin zij verward zitten.
Personen hoog in zelftranscendentie waarderen goede relaties met anderen, rechtvaardigheid en zijn mededogend en vergevingsgezind. Als hoogmoedige personen aangemoedigd konden worden om deze waarden te adopteren zouden ze waarschijnlijk minder vlug onmiddellijke beloningen grijpen en in plaats daarvan meer gaan lijken op degenen met een hoge graad van authentieke trots.
Dr Jessamy Hibberd, een klinische psycholoog, zegt dat zelfkritiek het grootste obstakel is voor het vormen van nieuwe gewoonten en dat je bij gedragsverandering zelf-compassie moet tonen. Studie na studie toont aan dat zelfkritiek gecorreleerd is met minder motivatie en geringere zelfcontrole, in het bijzonder wanneer geconfronteerd met mislukking.
Individuele deugden kunnen corresponderen met een specifieke ondeugd, in ons geval nederigheid/bescheidenheid met trots/arrogantie.
De schade eigen aan het bezit van één van de ondeugden heeft invloed op alle competenties van een persoon. Het is dan te verwachten dat het goede van een compenserende deugd eveneens gespreid wordt. Ook is het niet verbazingwekkend dat gegeven de overlap en de connecties tussen de ondeugden, de compenserende deugden eveneens overlappen en onderling connecties hebben.
Woede en gevoelens van het ‘thumos-type’ in het algemeen kunnen een soort moed of motivatie oproepen en kunnen daardoor de persoon helpen in het confronteren van moeilijkheden en gevaren.
Voor de verschillende vormen van ondeugdelijke trots schijnen nederigheid en bescheidenheid de vanzelfsprekende complementaire deugden te zijn. Maar geen van de twee schijnt een bijzonder veelbelovende kandidaat te zijn.
De echt bescheiden persoon moet niet alleen haar gedrag regelen maar ook haar wil inschakelen, wat niet wil zeggen dat ze zichzelf niet kan laten gelden. Aanspraken op anderen kunnen tenslotte perfect gerechtvaardigd en zelfs noodzakelijk zijn.
Bescheidenheid brengt eerder een evenwichtige beoordeling van zijn krachten en zijn beperkingen met zich mee, en daarbij van zijn/haar positie ten aanzien van anderen. Een bescheiden persoon, die zich relatief zeker voelt in haar beoordeling van zelfwaarde, hoeft niet te steunen op vleierij of op een vergelijking met anderen om in een gunstig licht te verschijnen. Bescheidenheid zou de deugd kunnen zijn die ijdele en verwaande personen nodig hebben. Maar bescheidenheid lijkt niet de (trotse) arrogante personen te raken, want in hun isolerende verafgoding van zichzelf, verwaardigen zij zich niet zulke oppeppers te gebruiken voor hun zelfwaardering. Het is een andere versie van nederigheid die op hun van toepassing is.
Arrogante personen schenken weinig of geen aandacht aan de rechten van anderen. Een gevoel van rechtvaardigheid zou dit natuurlijk corrigeren. Bijgevolg kunnen rechtvaardigheid en het vertrouwen dat daarmee gepaard gaat, voorgesteld worden als een complementaire deugd voor de bestrijding van arrogantie.
Traditioneel is het model voor deugdzamen geweest dat in hun geval de rede controle heeft. Sinds ondeugdzamen gekenmerkt zijn als irrationeel, zou rationaliteit gezien kunnen worden als een van de prominente kenmerken van het bezit van deugden.
De irrationaliteit en de rationaliteit van respectievelijk de ondeugden en de deugden hebben geen betrekking op de verhouding tussen ‘passie’ en ‘rede’ en zij verwijzen in plaats naar het complex van cognitieve, affectieve en wilsinstellingen en toestanden betrokken bij de houding en richting van zorgzaamheid. Voor ondeugdzamen is de focus van zorgzaamheid exclusief hun eigen situatie, en de irrationaliteit van hun houding zit in zijn gebrek aan cohesie en daaruit voortvloeiend bedrog van zichzelf. Omgekeerd draagt de rationaliteit van de deugdzamen bij aan hun authenticiteit. Dit omdat zij niet leven in een fantasiewereld die alleen draaiende kan worden gehouden door vervorming en onderdrukking van verlangens, een proces dat de persoon aan haar lot overlaat en haar berooft van de controle over zijn leven. Rationele zorgzaamheid is een stap tegen egocentrisme.

4.3. Korte-termijn acties

Verandering begint met zelfbewustzijn, zelfbeoordeling, empathie en goede communicatie, inclusief goed luisteren. Met het identificeren van zwakke plekken en het nemen van een beslissing om één of meer gewoontes te veranderen. Het belangrijkste is dat je eerlijk met jezelf moet zijn zegt Zbigsky Zackkrewski. Je kunt moeilijk invloed op de maatschappij hebben als je niet eerst jezelf veranderd hebt. Grote vredestichters zijn allemaal mensen van integriteit, eerlijkheid en nederigheid.
Het leven verandert voortdurend en men dient na te gaan of oude gewoontes en overtuigingen nog dienstbaar zijn. Een gebrek aan zelfbewustzijn is giftig. Het tegengif is nadenken en bezinnen. Maak van één aspect van je identiteit geen overheersend deel van wie je bent. Hoe strakker we aan een identiteit vasthouden, hoe moeilijker het wordt om er later bovenuit te groeien.

Voor het veranderen van een gewoonte of karaktertrek is het nuttig om een plannetje op te stellen dat vooral leunt op plaats en tijd, de meest frequente elementen in een uitvoeringsplan.
In een perfecte wereld, zegt Clean, zou de beloning van een goede gewoonte de gewoonte zelf zijn. Dit is het kenmerk van ware deugdbeoefening! In de praktijk, zegt de schrijver, voelen goede gewoonten als waardevol aan nadat ze iets opgeleverd hebben.
Zackkrewski geeft drie wetenschappelijk verantwoorde tips om je ego te temmen: a/ omarm je menselijkheid; b/ oefen in mindfulness en mededogen; en c/ druk dankbaarheid uit.
Omarm je menselijkheid.
Nederige mensen hebben de kwaliteit om mislukking of kritiek te weerstaan. Dat komt van hun gevoel van intrinsieke menselijke waarde in plaats van op uiterlijkheden af te gaan. Als er iets niet uitkomt volgens de verwachtingen, vinden ze niet dat er iets fout is met ze. Het betekent alleen maar dat ze menselijk zijn, net als de rest van ons. Wetenschappers suggereren dat het gevoel van deze intrinsieke waarde voortkomt uit geborgenheid, of een gezonde, nauwe emotionele band met naasten, gewoonlijk verzorgers, in de kindertijd. De ervaring van onvoorwaardelijke acceptatie en liefde, vooral wanneer we jong zijn, kan als buffer dienen tegen de effecten van kritiek of mislukking.
Ongelukkigerwijs kenden veel van ons geen veilige geborgenheid in de kindertijd. Eén onderzoek vond dat een overstelpende 40 % van volwassenen zich ook nu niet veilig geborgen voelen. Gelukkigerwijze kan dit gemis geheeld worden door positieve relaties, zoals met vrienden, romantische partners of zelfs met een hogere macht. Een methode is dus het vinden van partners die er geborgen gehechtheidsstijlen op na houden. Positieve ervaringen met zulke personen kunnen, in de loop van de tijd, onveilige impulsen opheffen.
Oefen in mindfulness en zelfmededogen
Mindfulness en zelf-mededogen zijn de laatste jaren in verband gebracht met grotere psychologische veerkracht en emotioneel welzijn. Zonder deze laatste is het moeilijk om nederigheid te cultiveren. Volgens wetenschappers, hebben nederige mensen een correct zelfbeeld, zowel wat hun zwaktes als wat hun sterktes aangaat. Dat helpt ze om te zien wat aan hun innerlijk veranderd zou mogen worden. Mindfulness versterkt ons zelfbewustzijn door zonder te oordelen stil te staan bij onze gedachten en emoties. Als we oordelen over wat er binnen in ons gebeurt, vormen we een verwrongen beeld van onszelf. Reflectie op eigen gedrag, meditatie en mindfulness zijn in het algemeen effectief bij het aankweken van deugden. Filosofeer over levensperspectief en dood, het meest nederig-makende feit in het leven. Dat geeft grotere psychologische veerkracht en emotioneel welzijn en is goed voor nederigheid.
Een authentiek nederig persoon heeft een robuust zelfvertrouwen. Mogelijk wel een kritische maar geen negatieve houding of gedrag tegenover zichzelf. Te veel zelfkritiek vermindert motivatie en zelfcontrole. Dat zelfvertrouwen is op basis van eigen waarden/waardigheid, positieve kwaliteiten, prestaties, zelfcompassie, relaties of hogere macht.
Wijsheid en bescheidenheid opdoen door levenservaring. Neem deel aan sociale activiteiten en doe praktische, eventueel ontnuchterende ervaringen en nederig makende feedback op. Riskeer tegenslagen en leer ermee om te gaan.
Succesvolle nederigheidsoefeningen eisen delicaat evenwicht tussen minder zelffocus en het voorkomen van ego-schade.
Indien anderen erbij betrokken zijn, ben empathisch. Ben je steeds bewust van de situatie en behoeften van anderen en geef ze ruim de gelegenheid om hun mening kenbaar te maken. Probeer zelf vooral te luisteren; ben blij voor de ander.
Met vrienden/partners samenwerken. Eventueel deelnemen aan steungroep. Warme, geborgen gehechtheidsstijlen met anderen onderhouden. Openstaan voor nieuwe informatie/inzichten; open communicatie, niet bang zijn het gezicht te verliezen.
Oefenen in eenvoud, gehoorzaamheid, beleefdheid, respect, vrijgevigheid, behulpzaamheid, dankbaarheid en vergeving. Dat gedrag brengt ons dichter bij anderen.

Oefenen in dankbaarheid.

Door ‘dankjewel’ te zeggen, erkennen we de gaven die in ons leven komen en, bijgevolg, de waarde van andere mensen. Dankbaarheid kan ons minder doen focussen op ons zelf en meer op anderen, een kenmerk van nederige mensen. Een recente studie kwam tot de conclusie dat dankbaarheid en nederigheid elkaar wederkerig versterken. Dankbaarheid uitdrukken kan nederigheid in ons opwekken en nederige mensen hebben een grotere capaciteit om dankbaarheid uit te drukken.
Enkele eenvoudige manieren om dankbaarder te worden zijn de volgende:
Houd een dankbaarheidsdagboek bij. Met alleen maar twee weken elke dag drie ervaringen aan te geven, die ons in de loop van de dag een dankbaar gevoel bezorgden, is geconstateerd dat levensvoldoening kan toenemen en bezorgdheid kan afnemen. Zulke positieve resultaten kunnen wel een half jaar aanhouden.
Individuele dankbaarheidsbrieven hebben eenzelfde positief effect.